مقدمه
ماهیت فراگیر اخبار جنگ در جامعه معاصر و به ویژه کشور ما، چالشهای قابلتوجهی را برای سلامت روانی و عاطفی کودکان ایجاد میکند که اغلب منجر به تأثیرات عمیق و پایدار روانی میشوند. اخبار جنگ میتواند احساساتی مانند ترس، غم، خشم و اضطراب را در تمامی اقشار جامعه، از جمله کودکان، ایجاد کند. کودکان از آسیبپذیرترین گروهها در جنگها هستند. حتی شنیدن واژه جنگ میتواند روی کودکان اثر منفی بگذارد، چه برسد به این که مدام تصاویری از حملات را در تلویزیون و دیگر رسانهها مشاهده کنند. به همین دلیل، والدین و مراقبین کودکان باید به شدت حواس خود را جمع کنند و کودکان را از این اخبار مصون نگه دارند. در این مقاله میخواهیم تأثیر اخبار جنگ بر کودکان را بررسی کنیم و راههای کاهش اضطراب در چنین شرایطی را توضیح دهیم. با ادامه این مطلب ما را همراهی کنید.
تأثیر اخبار جنگ بر روان کودکان: بررسی آسیبها و مضرات آن
جنگ میتواند تأثیرات منفی مداوم و زیادی بر سلامت جسمی و روانی کودکان بگذارد. خشونت جنگی و تروریسم میتواند منجر به بروز مجموعهای از وقایع منفی زندگی، از جمله از دست دادن عزیزان، آوارگی، اختلال در آموزش و تغییرات شدید در روالهای روزمره و ارزشهای جامعه شود و مغز، ذهن و بدن کودکان را به طور جامع تحت تأثیر قرار دهد.
کودکان نمیتوانند از خود در برابر مضامین و تصاویر همیشگی جنگ که در اخبار، تلویزیون، روزنامهها و رسانههای اجتماعی ارائه میشود، محافظت کنند. این مواجهه میتواند منجر به استرس ادراکشده از سوی والدین شود و احساس امنیت کودک را بیشتر از بین ببرد. در نتیجه، رشد طبیعی و روانی کودک مختل میگردد. مطالعات روانپزشکی و روانشناسی نشان میدهد که جنگ آثار ماندگاری بر کودکان و نوجوانان میگذارد. در طول جنگ، کودکان با دو نوع رویداد آسیبزا مواجه میشوند:
- نوع اول: آسیبهای در لحظه و ناگهانی
- نوع دوم: آسیبهای بلندمدت که منجر به مکانیسمهای مقابلهای ناکارآمد میشود
این دو نوع آسیب میتوانند منجر به بروز مشکلات عدیده زیر شوند:
- اختلالات اضطرابی
- اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)
- افسردگی
- شب ادراری
- پرخاشگری
- افت تحصیلی
- وابستگی بیش از حد به دیگران
- ترسهای مزمن و کابوسهای شبانه
- اختلالات تجزیهای (از جمله جدایی از دنیای بیرون، مسخ شخصیت، مسخ واقعیت، بیحسی و کاتاتونی)
- اختلالات رفتاری (مانند پرخاشگری، رفتار غیراجتماعی و خشونتآمیز جنایی)
- سوءمصرف الکل و مواد مخدر
مشکلات سلامت روان در این حوزه به عنوان یک «واکنش طبیعی به وقایع غیرطبیعی» تلقی میشوند. نتایج تحقیقات نشان داده است که مشاهده خشونت، مرگ و تخریب مداوم میتواند رشد مغز کودک را به طور دائم تغییر دهد. افرادی که در معرض درگیریهای مسلحانه قرار دارند، سه برابر بیشتر احتمال دارد که به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، اختلالات اضطرابی یا افسردگی شدید مبتلا شوند. حتی برخورد غیرمستقیم با اقدامات و تهدیدهای تروریستی از طریق رسانهها، سلامت روان کودکان را به دو صورت کوتاه مدت و بلندمدت تحت تأثیر قرار میدهد.
چگونه در مورد جنگ و درگیریها با کودکان صحبت کنیم؟
در رابطه با توضیح دادن جنگ به کودکان راهکارهای مختلفی وجود دارد. بزرگسالان باید به جای تلاش برای محافظت کامل از کودکان در برابر اخبار نگرانکننده، بحث در مورد رویدادهای دشوار با کودکان را با زبانی متناسب با سنشان در اولویت قرار دهند تا به آنها کمک کنند احساس امنیت و آرامش بیشتری داشته باشند. با وجود گستردگی رسانهها نمیتوان کودکان را از اخبار جنگ مصون نگه داشت.
وقتی به دلیل بروز اتفاقی ناراحتکننده سکوت میکنیم، کودکان متوجه تغییر رفتار ما میشوند. حتی اگر در مورد آن اتفاق ناراحتکننده حرفی نزنیم. نکتهای که در این زمینه وجود دارد این است که کودکان نمیتوانند شدت ناراحتی اتفاق را به درستی ارزیابی کنند و ممکن است آن را بزرگتر از آن چیزی که هست، تصور کنند.
اولین کسی باشید که با کودک در مورد اتفاق ناراحتکنندهای مثل جنگ حرف میزنید. این گونه میتوانید به او این حس را القا کنید که یک بزرگسال حامی، در دسترس و مطمئن هستید و میتوانید از او مراقبت کنید. برای این که بتوانید گفتگویی مؤثر در مورد جنگ با کودک داشته باشید، باید فضایی امن و آرام را فراهم کنید. فضایی که کودک در آن احساس امنیت و حمایت داشته باشد. سپس با در نظر گرفتن نکات زیر گفتگو در مورد جنگ را با کودک آغاز کنید:
انتخاب زمان مناسب برای گفتگو
زمانی را برای گفتگو در مورد جنگ انتخاب کنید که صحبت شما به طور طبیعی شکل بگیرد و تمرکز شما و کودک صرفاً روی بحث جنگ نباشد. به عنوان مثال، وقتی که دارید غذا میخورید بهآرامی و با ملایمت گفتگو را به شکلی طبیعی آغاز کنید. به گونهای که ناگهان تمرکز صحبتهای شما به روی جنگ نرود و در ابتدا مقدمهای شکل گرفته باشد.
وقت گذاشتن و با دقت گوش دادن
برای این گفتگو کاملاً وقت بگذارید. به کودک فرصت بدهید تا آنچه را میداند، احساس میکند و دیده است، بیان کند. اجازه دهید سؤال بپرسد. گوش دادن فعال میتواند در این گفتگو بسیار مؤثر باشد. همچنین احساسات او را تأیید کنید و هیچ کدام را رد نکنید. اگر ترسیده است، به او حق بدهید. اگر ناراحت است، برای احساسش ارزش قائل شوید.
استفاده از زبان ساده و متناسب با سن کودک
گفتگوی شما باید با سطح رشد کودک هماهنگ باشد. اطلاعات کوتاه، واضح و واقعی باشند. مسلماً گفتگو با یک کودک ۵ساله با صحبت کردن در مورد جنگ با کودک 10-11 ساله فرق میکند. البته در هر دو حالت زبان شما باید ساده و قابلفهم باشد.
گفتگویی اطمینانبخش
حتماً گفتگوی خود را با یک نکته اطمینانبخش و با تأکید بر ایمنی و حمایت به پایان برسانید. به طور کلی هدف این گفتگو هم همین است. این که کودک احساس امنیت کند. ارائه جزئیات بیش از حد یا پرداختن به جنبههای منفی میتواند ناخواسته ترس را افزایش دهد، حتی زمانی که قصد شما اصلاح باشد. آنها نیازی به تجزیه و تحلیل گسترده مسائل ندارند. توضیحات را مختصر و مفید نگه دارید. بدون اضافه کردن جزئیات ترسناک غیرضروری، روی بیان اصل ماجرا تمرکز کنید.
توجه به لحن گفتگو
حتماً با صدایی آرام و ملایم صحبت کنید. حتی اگر خودتان هم میترسید، در زمان گفتگو با کودک بر این حس غلبه کنید. آن را مدیریت کنید و با اعتماد با کودک حرف بزنید. نباید در این میان بر ترس یا نگرانی خود تأکید کنید. با کودک ارتباط چشمی برقرار کنید و در لحظه حضور داشته باشید.
توجه به احساسات کودک
به احساسات کودک اهمیت دهید. او را قضاوت نکنید یا احساساتی را که بیان میکند، پس نزنید. او را مسخره نکنید و دستکم نگیرید. هر گونه حس کودک در زمان جنگ یا رواج اخبار آن کاملاً پذیرفته شده و موجه است.
راهکارهایی برای کاهش تأثیر اخبار جنگ بر کودکان
برای کاهش اثرات مضر اخبار جنگ بر کودکان، میتوان از چندین استراتژی استفاده کرد. این راهکارها بر محدود کردن مواجهه با اخبار و اطلاعات، تقویت تفکر انتقادی و فراهم کردن محیطهای حمایتی تمرکز دارند. همان طور که پیشتر اشاره کردیم، ایجاد احساس امنیت در کودکان مهمترین و اصلیترین راهکار است که در کنار دیگر موارد باید به آن توجه شود. راهکارهای کاهش تأثیر اخبار جنگ بر کودکان عبارتاند از:
محدود کردن دسترسی به اطلاعات
در حضور کودک، در مورد جنگ و خشونت صحبت نکنید. نیازی نیست در حضور او به اخبار گوش دهید. میتوانید تلویزیون را خاموش کنید یا شبکهای را انتخاب کنید که اخبار جنگ پخش نمیکند. گاهی ممکن است متوجه نباشیم؛ اما کودکان حرفهای یواشکی ما را بشنوند و در خلوت خود دچار ترس و اضطراب گردند. وقتی هم کودک در مورد جنگ سؤال میپرسد به او اطلاعات اضافی ندهید.
اصلاح اطلاعات نادرست ارتقای سواد رسانهای
گاهی کودک گوشی تلفن همراه پدر یا مادر را در دست میگیرد و با چرخ زدن در اینترنت و رسانههای اجتماعی با اطلاعات نادرست و شایعات روبهرو میشود. خوب است که در مورد این موارد با کودک گفتگو کنید. اولاً اجازه ندهید با استفاده از گوشی و وسایل مشابه در معرض این گونه اخبار قرار بگیرد. ثانیاً توضیح دهید که بسیاری از چیزهایی که در اینترنت وجود دارد، صرفاً شایعه هستند و حقیقت ندارند.
توضیح دهید که گاهی اوقات مردم داستانهای نادرستی را به اشتراک میگذارند، چه بهاشتباه و چه بهعمد. به آنها یاد بدهید که تفکر انتقادی داشته باشند و بتوانند اطلاعات دریافتی خود را کنترل کنند. از قیاسهای ساده برای توصیف «شایعات» یا «منابع غیرقابلاعتماد» استفاده کنید. آنها را تشویق کنید که در صورت شنیدن چیزی گیجکننده یا ترسناک، اطلاعات را زیر سؤال ببرند و به یک بزرگسال مورداعتماد مراجعه کنند و تمامی سؤالات خود را بپرسند.
به عنوان مثال، اگر کودکی اطلاعات نادرستی را به شما انتقال داد، به آرامی بگویید: «این چیزی که گفتی، کاملاً درست نیست» یا «من چیز دیگری شنیدهام». سپس، اطلاعات صحیح را به سادگی ارائه دهید، مثلاً «ممکن است اخبار گفته باشد X، اما در واقع Y درست است.» مثلاً، اگر کودکی شنیده است که همه مردم یک کشور خاص بد هستند، میتوانید توضیح دهید که جنگ بین دولتها یا گروهها است، نه همه مردم. مردم عادی در امنیت خواهند بود و مشکلی برایشان پیش نخواهد آمد.
ارائه حقایق متناسب با سن کودک
کودکان برای درک رویدادهای پیچیده به اطلاعات دقیق نیاز دارند، اما این اطلاعات باید به گونهای ارائه شود که بتوانند آن را درک کنند. ارائه حقایق متناسب با سن کودک میتواند به او کمک کند تا بتواند بدون سردرگمی، اخباری را که هرازگاهی از رسانه یا دیگران میشوند، درک کند.
ارائه اطلاعات و توضیحات واقعی به کودکان، به رفع ابهام از جنبههای ترسناک جنگ کمک میکند و در نتیجه، اضطراب ناشی از عدم قطعیت و سوءتفاهم را کاهش میدهد. وقتی کودکان موقعیت را حتی به اندازه سن خود درک کنند، میتوانند تا حدی از پیشبینیپذیری و کنترل را که برای ایجاد احساس امنیت ضروری است، در خود بازیابی کند.
تشویق به بحث و اعتبارسنجی احساسات
پیشتر توضیح دادیم که باید اجازه دهید کودک در مورد احساساتش حرف بزند و سؤالات خود را بدون قضاوت شدن بپرسد. بحث و گفتگوی واضح و آشکار در مورد نگرانیهایشان، به آنها کمک میکند تا احساسات خود را پردازش کرده و اطمینان خاطر پیدا کنند. به طور کلی اعتبارسنجی احساسات کودکان، چه ترس، نگرانی، خشم یا غم، به آنها نشان میدهد که احساساتشان طبیعی و پذیرفته شده است.
این حمایت عاطفی و برقراری ارتباط آزاد از سوی بزرگسالان مورداعتماد، برای ایجاد احساس امنیت درونی آنها حیاتی است. برای ارزیابی درک و وضعیت روانی آنها بهتر است سؤالات باز بپرسید، مانند «درباره جنگ چه شنیدهاید؟» یا «به نظر شما چه اتفاقی دارد میافتد؟». با دقت و بدون وقفه یا قضاوت به پاسخهای آنها گوش دهید.
حفظ روالهای روزانه
یکی دیگر از کارهایی که برای کاهش تأثیر اخبار جنگ بر کودکان میتوانید انجام دهید، حفظ روال روزمره و زندگی عادی است. حفظ روالهای روزانه میتواند حس ثبات و امنیت را در کودکان ایجاد کند. کارهایی را که قبل از بروز مشکلات و اخبار انجام میدادید، ادامه دهید. به عنوان مثال، برنامه غذایی عادی را دنبال کنید. کودک را در ساعت مشخصی که میخوابید، بخوابانید. روال مدرسه را ادامه دهید. بازی و تفریح همیشگی را داشته باشید. این کارها موجب میشود تا فضا عادی بماند.
خودمراقبتی والدین برای حفاظت از کودکان در برابر اخبار جنگ
تا اینجای کار، تمرکز بر کودکان بود؛ اما مراقبین و والدین کودکان باید بدانند که اضطراب آنها میتواند به راحتی به کودک منتقل گردد. وقتی شما مضطرب باشید، کودک زبان بدن شما را تجزیه و تحلیل میکند و ترس شما را حس میکند. وقتی کودک شما را مضطرب ببیند، احساس امنیتش را از دست میدهد و خودش مضطرب میشود. کودکان باهوشتر و بادقتتر از چیزی هستند که فکرش را میکنید!
در نتیجه، بهتر است مواجهه خود را با اخبار جنگ مدیریت کنید. بر سلامت روان خود تمرکز کنید. اگر مضطرب هستید، از متخصص کمک بگیرید و احساسات خود را نادیده نگیرید.
کمک گرفتن از متخصص
گاهی میزان اضطراب و ترس کودک بسیار شدید میشود. این حالت میتواند تأثیرات منفی بسیاری داشته باشد که پیشتر به آنها اشاره کردیم. مثلاً ممکن است کودک دچار شب ادراری مداوم شود. غذا نخورد. بازی نکند. حتی دیگر حرف نزند. در چنین شرایطی حتماً به متخصص مراجعه کنید.
معمولاً کودکان پیش از رسیدن به این مرحله، نشانههایی را از خود بروز میدهند. خوب است که در شرایط بحرانی رفتار کودک را با دقت زیر نظر داشته باشید و در صورت مشاهده تغییرات ناخوشایند، فوراً از روانشناسان، روانپزشکان یا سایر متخصصان سلامت روان حوزه کودکان کمک بگیرید. این گونه میتوانید احساسات کودک را زیر نظر متخصص مدیریت کنید و از بروز آسیبهای جدیتر و بلندمدت جلوگیری کنید.
سخن نهایی
در این مقاله تأثیر اخبار جنگ بر کودکان را بررسی کردیم و راهکارهایی برای مدیریت این تأثیرات ارائه دادیم. بسیاری از والدین و مراقبین فکر میکنند کودکان نمیبینند، نمیشوند، درک نمیکنند. در صورتی که چنین نیست. کودکان دقت بالایی دارند. احساسات دیگران را به خوبی درک میکنند. در نتیجه، در شرایط جنگ میتوانند بسیار آسیبپذیر باشند. نباید با این دید به کودکان نگاه کنیم که چیزی را متوجه نمیشوند و سپس با خیال راحت هر چیزی را از رسانه مشاهده کنیم و بشنویم یا هر حرف و نگرانی را جلوی آنها بیان کنیم. نظر شما در این باره چیست؟ لطفاً نظرات و پیشنهادات خود را در بخش دیدگاه با ما در میان بگذارید.
