فعل مجهول در عربی چیست؟ – به زبان ساده + مثال
تا حالا برایتان پیش آمده که بخواهید در زبان عربی بگویید «پنجره شکسته شد» اما ندانید چه کسی آن را شکسته است؟ یا بخواهید بگویید «نامه نوشته میشود» بدون اینکه به انجام دهنده کار اشاره کنید؟ اینجاست که «فعل مجهول» به کمک ما میآید! یادگیری فعل مجهول یکی از جذابترین و کاربردیترین بخشهای دستور زبان عربی است که شاید در نگاه اول کمی پیچیده به نظر برسد، اما با یک توضیح ساده و چند مثال کاربردی، مثل آب خوردن آن را یاد میگیرید.
در این مقاله از مجله علمی فیلیمو مدرسه، قرار است با هم سفری به دنیای افعال عربی داشته باشیم و به زبان ساده یاد بگیریم فعل مجهول در عربی چیست. با ما همراه باشید تا با تفاوت فعل معلوم و مجهول، روش ساختن فعل مجهول در زمان گذشته و حال و نکات مربوط به افعال صحیح و معتل آشنا شوید. قول میدهیم بعد از خواندن این مطلب، بهراحتی بتوانید افعال مجهول را در هر متنی تشخیص دهید و خودتان هم از آنها استفاده کنید.
فعل معلوم و فعل مجهول در عربی
در زبان عربی، فعل ها بر اساس مشخص بودن یا نبودن فاعل (انجامدهنده کار) به دو دسته تقسیم میشوند. این تقسیمبندی به ما کمک میکند تا تمرکز جمله را از روی فاعل به روی خودِ فعل یا مفعول منتقل کنیم.
- فعل معلوم: فعلی است که فاعل آن در جمله مشخص و معلوم است. در این نوع جمله ها ، ما دقیقاً میدانیم چه کسی کار را انجام داده است.
- مثال: کَتَبَ التلمیذُ الدرسَ. (دانشآموز درس را نوشت.)
- در این مثال، «التلمیذُ» فاعل است و ما میدانیم چه کسی عمل نوشتن را انجام داده است.
- فعل مجهول: فعلی است که فاعل آن در جمله مشخص نیست و از جمله حذف شده است. در این حالت، مفعول جمله جای فاعل را میگیرد و به آن «نائب فاعل» میگوییم. تمرکز جمله از روی «چه کسی» به «چه چیزی» یا «چه کاری» منتقل میشود.
- مثال: کُتِبَ الدرسُ. (درس نوشته شد.)
- در این مثال، فاعل (دانشآموز) حذف شده و دیگر نمیدانیم چه کسی درس را نوشته است. «الدرسُ» که قبلاً مفعول بود، حالا نائب فاعل است.
فعل صحیح و فعل معتل در عربی
قبل از اینکه به سراغ ساختن فعل مجهول برویم، باید با دو نوع اصلی فعل در زبان عربی آشنا شویم: فعل صحیح و فعل معتل. شناخت این دو دسته اهمیت زیادی دارد ، زیرا ساخت فعل مجهول در برخی از آن ها با یکدیگر تفاوت دارد.
- فعل صحیح: فعلی است که در حروف اصلی آن هیچکدام از حروف علّه (ا، و، ی) وجود نداشته باشد. بیشتر افعال زبان عربی از این نوع هستند.
- مثال: کَتَبَ، جَلَسَ، فَتَحَ
- فعل معتل: فعلی است که یک یا چند حرف از حروف اصلی آن، از حروف علّه (ا، و، ی) باشد. این افعال خود به دستههای مختلفی تقسیم میشوند، اما دانستن کلیت آن برای یادگیری فعل مجهول کافی است.
- مثال: قالَ (حرف وسط آن علّه است)، وَعَدَ (حرف اول آن علّه است)، رَمَی (حرف آخر آن علّه است).
فعل مجهول ماضی در عربی
حالا که با مفاهیم پایه آشنا شدیم، بیایید ببینیم چگونه میتوانیم یک فعل در زمان گذشته (ماضی) را به فعل مجهول تبدیل کنیم. قانون کلی برای این کار بسیار ساده است و فقط با تغییر حرکتگذاری (اعراب) دو حرف انجام میشود. این قانون، پایه و اساس ساخت فعل مجهول ماضی برای انواع افعال است و با یادگیری آن، بخش بزرگی از مسیر را طی کردهاید. در ادامه، نشانهها و روش ساخت آن را برای افعال صحیح و معتل بهصورت جداگانه بررسی میکنیم تا هیچ نکتهای از قلم نیفتد.
نشانه فعل مجهول ماضی در عربی
مهمترین نشانه برای تشخیص یا ساخت فعل مجهول ماضی، تغییر اعراب دو حرف کلیدی در فعل است. این فرمول را به خاطر بسپارید:
- حرف اول فعل، حرکت ضمه (ـُ) میگیرد.
- حرف یکی مانده به آخر، حرکت کسره (ـِ) میگیرد.
بیایید این فرمول را روی وزن اصلی افعال یعنی «فَعَلَ» پیاده کنیم:
- فَعَلَ (انجام داد) ← فُعِلَ (انجام داده شد)
همانطور که میبینید، «فـ» ضمه گرفته و «عـ» که حرف یکی مانده به آخر است، کسره گرفته است. این سادهترین راه برای شناسایی یک فعل مجهول ماضی در عربی است.
مجهول کردن فعل ماضی صحیح
مجهول کردن افعال ماضی صحیح (افعالی که حروف علّه ندارند) دقیقاً طبق همان فرمول طلایی انجام میشود که در بخش قبل یاد گرفتیم. این کار بسیار ساده است. کافی است : حرکت حرف اول را به ضمه تبدیل کنید
و حرکت حرف یکی مانده به آخر را به کسره تغییر دهید.
- مثال ۱:
- جمله معلوم: کَسَرَ الوَلَدُ الزُجاجَ. (پسر شیشه را شکست.)
- جمله مجهول: کُسِرَ الزُجاجُ. (شیشه شکسته شد.)
- مثال ۲:
- جمله معلوم: فَتَحَ الحارِسُ البابَ. (نگهبان در را باز کرد.)
- جمله مجهول: فُتِحَ البابُ. (در باز شد.)
مجهول کردن فعل ماضی معتل
مجهول کردن افعال ماضی معتل (حرفدار) کمی تفاوت دارد، اما نگران نباشید، قوانین آن هم بسیار ساده است.
- فعل اجوف (که حرف وسط آن علّه است): در این حالت، حرف علّه به «ی» تبدیل میشود و حرکت حرف اول فعل، کسره (ـِ) میگیرد.
- قالَ (گفت) ← قِیلَ (گفته شد)
- باعَ (فروخت) ← بِیعَ (فروخته شد)
- فعل ناقص (که حرف آخر آن علّه است): این افعال نیز از قانون اصلی پیروی میکنند (یعنی حرف اول ضمه و حرف یکی مانده به آخر کسره می گیرد)، اما حرف علّه در انتهای فعل به «ی» تبدیل میشود.
- دَعا (دعوت کرد) ← دُعِیَ (دعوت شد)
- رَمیٰ (پرتاب کرد) ← رُمِیَ (پرتاب شد)
فعل مجهول مضارع در عربی
ساختن فعل مجهول در زمان حال (مضارع) هم فرمول جذاب و ساده خودش را دارد. این فرمول هم مانند فعل ماضی، با تغییر حرکت دو حرف انجام میشود و بهراحتی قابل یادگیری است.
فرمول ساخت فعل مجهول مضارع به این صورت است:
- حرف مضارعه (یـ، تـ، أ، نـ) حرکت ضمه (ـُ) میگیرد.
- حرف یکی مانده به آخر فعل، حرکت فتحه (ـَ) میگیرد.
بیایید این فرمول را روی وزن اصلی «یَفْعَلُ» امتحان کنیم:
- یَفْعَلُ (انجام میدهد) ← یُفْعَلُ (انجام داده میشود)
- مثال برای فعل صحیح:
- یَکْتُبُ (مینویسد) ← یُکْتَبُ (نوشته میشود)
- یَشْرَبُ (مینوشد) ← یُشْرَبُ (نوشیده میشود)
- مثال برای فعل معتل:
- یَقولُ (میگوید) ← یُقالُ (گفته میشود)
- یَبیعُ (میفروشد) ← یُباعُ (فروخته میشود)
سوالات متداول
نائب فاعل چیست؟
نائب فاعل در لغت به معنای «جانشین فاعل» است. وقتی یک جمله را از حالت معلوم به مجهول تبدیل میکنیم، فاعل حذف میشود و مفعول جمله جای آن را میگیرد. به این مفعول که نقش فاعل را بر عهده گرفته است، نائب فاعل میگویند. نائب فاعل همیشه مرفوع است (علامت ضمه ـُ یا ـٌ میگیرد).
چطور فعل مجهول را در جمله تشخیص دهیم؟
بهترین راه برای تشخیص فعل مجهول، توجه به حرکتگذاری (اعراب) آن است.
- در فعل ماضی: به دنبال فعلی بگردید که حرف اول آن ضمه (ـُ) و حرف یکی مانده به آخر آن کسره (ـِ) داشته باشد (مانند کُتِبَ).
- در فعل مضارع: به دنبال فعلی بگردید که حرف اول آن (حرف مضارعه) ضمه (ـُ) و حرف یکی مانده به آخر آن فتحه (ـَ) داشته باشد (مانند یُکْتَبُ).
آیا همه افعال در عربی مجهول میشوند؟
خیر، همه افعال را نمیتوان مجهول کرد. بهطور کلی، فقط افعال متعدی (فعلهایی که به مفعول نیاز دارند) میتوانند به صورت مجهول درآیند. افعال لازم (فعلهایی که به مفعول نیاز ندارند و با فاعل کامل میشوند) معمولاً مجهول نمیشوند، زیرا مفعولی وجود ندارد که نقش نائب فاعل را ایفا کند.
جمع بندی
یادگیری دستور زبان عربی با فیلیمو مدرسه میتواند تجربهای لذتبخش و آسان باشد. همانطور که دیدید، مفاهیم به ظاهر پیچیدهای مانند فعل مجهول را میتوان با چند قانون ساده و مثالهای روشن بهخوبی یاد گرفت. امیدواریم این مقاله به شما کمک کرده باشد تا این مبحث مهم را بهتر درک کنید. برای یادگیری عمیقتر و جذابتر درس عربی و سایر دروس، حتماً به فیلیمو مدرسه سر بزنید و از ویدیوهای آموزشی تعاملی ما استفاده کنید
