مقدمه
یک جمله اجزای مختلفی دارد. یکی از اجزای جمله که در برخی موارد قابل حذف است، مفعول است. مفعول در پاسخ به چه کسی را؟ و چه چیزی را؟ میآید. در این مقاله میخواهیم به بررسی مفعول در زبان فارسی بپردازیم. با ادامه این مطلب ما را همراهی کنید.
مفعول چیست؟
قبل از این که به مفهوم مفعول بپردازیم، باید ببینیم که هر جمله از چه چیزی ساخته میشود که گاهی نیازمند مفعول میگردد. یک جمله ساده از نهاد و گزاره تشکیل شده است:
- نهاد: کسی یا چیزی که درباره آن خبری را میدهیم. هسته نهاد شامل اسم یا گروه اسمی میشود.
- گزاره: خبری که در مورد نهاد است. هسته گزاره فعل یا گروه فعلی است.
مثال:
مریم آمد. نهاد: مریم. گزاره: آمد
مریم به مدرسه رفت. نهاد: مریم. گزاره: به مدرسه رفت
مریم کودک را به مهدکودک رساند. نهاد: مریم. گزاره: کودک را به مدرسه رساند
مریم و سارا کودک را به مهدکودک رساندند. نهاد: مریم و سارا. گزاره: کودک را به مهدکودک رساندند
همان طور که توضیح دادیم، نهاد و گزاره دارای هسته اصلی خاص خود هستند؛ اما این هستهها وابستههایی هم ممکن است داشته باشند. مفعول یکی از این وابستهها است. حال در اینجا به معنای مفعول میرسیم. برای درک بهتر مفعول باید انواع افعال را در زبان فارسی بررسی کنیم. در زبان فارسی 2 دسته فعل داریم:
- ناگذر یا لازم: این فعل به تنهایی معنا را به مخاطب میرساند و نیازی به وابسته ندارد. مثال: مریم آمد. فعل «آمد» معنای کاملی دارد و نیاز به چیزی برای واضح شدن معنی ندارد.
- گذرا یا متعدی: این افعال به تنهایی معنا را نمیرسانند و نیاز به وابسته دارند. مثال: مریم آورد. در اینجا سؤال پیش میآید که مریم چه چیزی را آورد؟ به عنوان مثال، کتاب را. کتاب مفعول است و معنای جمله را کامل میکند.
نکته: برخی افعال هم گذرا و هم ناگذر هستند و بستگی دارد که آنها را چگونه به کار ببریم. به این افعال، فعل دو وجهی میگوییم. مثال:
آب ریخت
او آب را روی زمین ریخت
حال به سؤال اصلی برمیگردیم. مفعول چیست؟
مفعول چیزی یا کسی است که فعل بر آن واقع شده است. مفعول معنی جمله را کامل میکند و از اسم یا گروه اسمی تشکیل میشود. مثال:
من به مدرسه رفتم و امتحان ریاضی را بیست شدم. مفعول: امتحان ریاضی
من به لباسفروشی رفتم و لباسی انتخاب کردم. مفعول: لباس
هر زمان که میخواهید مفعول را پیدا کنید، با فاعل و فعل سؤال «چه کسی را» یا «چه چیزی را» بسازید. در مثال بالا سؤال ما این گونه مطرح میشود:
من به لباسفروشی رفتم و چه چیز را انتخاب کردم؟ لباس را
نکاتی در مورد مفعول
«را» نشانه مفعولی است که میتوان آن را حذف کرد؛ اما همچنان در معنای جمله میآید.
مفعول شناس را معرفه با «را» میآید. مثال: من لباس را خریدم. من غذا را خوردم.
مفعول نکره یا ناشناس با «ی» میآید. مثال: مریم لباسی را خرید. مریم غذایی خورد.
میتوان مفعول را بدون «را» هم آورد. در این حالت منظور ما بیان جنس و نوع مفعول است. مثال: من غذا خوردم. غذا در اینجا مفعول است.
مفعول میتواند شامل موارد زیر هم شود:
- صفت جانشین اسم
- ضمیر شخصی
- ضمیر اشاره
مثال:
من او را دیدم. در اینجا «او» مفعول است.
من آن را به خانه بردم. «آن» در این جمله مفعول است.
مفعول میتواند از یک گروه اسمی تشکیل شده باشد و تنها یک کلمه نباشد. در این حالت مفعول ما یک هسته اصلی دارد. مثال:
من لباس قرمز را از فروشگاه خریدم. مفعول: لباس قرمز. هسته اصلی گروه مفعولی: لباس
مریم لباس سبز زهرا را به اشتباه پاره کرد. مفعول: لباس سبز زهرا. هسته اصلی گروه مفعولی: لباس
منظور از هسته اصلی هم کلمهای است که بدون سایر واژگان همراهش میتواند جمله را کامل کند. در این مثال ما میتوانیم سبز و زهرا را حذف کنیم و همچنان جمله معناداری داشته باشیم. در حالی که با حذف لباس و نگه داشتن دو واژه دیگر جمله معنا ندارد.
منظور از نهاد مفعولی چیست؟
گاهی مفعول در جایگاه نهاد جمله قرار میگیرد. این جملات از نوع جملات مرکب هستند. جملات مرکب شامل یک جمله پایه و یک جمله پیرو میشوند. در این حالت نهاد مفعولی در جمله پایه نقش مفعول را بازی میکند و در جمله پیرو نقش نهاد را دارد. مثال:
کتابی خریدم که داستان بسیار زیبایی دارد.
در این جمله «کتاب» برای جمله «کتابی خریدم» نقش مفعول را دارد. در حالی که برای جمله «داستان بسیار زیبایی دارد.» نقش نهاد را بازی میکند.
نحوه تشخیص مفعول
برای تشخیص مفعول روشهای مختلفی وجود دارد:
بهترین راه را پیشتر اشاره کردیم. با فعل و فاعل سؤال «چه کسی را» و «چه چیزی را» بسازید. پاسخ همان مفعول است. مثال: علی ظرفها را شست. علی (فاعل) چه چیزی را شست (فعل)؟ ظرفها را (مفعول)
راه دیگر پیدا کردن حرف اضافه «را» است. نشانه مفعول «را» است. در زبان فارسی مدرن را همراه با مفعول میآید اما میتوان آن را حذف کرد. مثال: مریم غذا را خورد/ مریم غذا خورد. غذا در هر دو جمله مفعول است.
علاوه بر این، میتوانید با تشخیص نوع فعل، متوجه شوید مفعول در جمله وجود دارد. افعال گذرا نیاز به مفعول دارند.
سخن نهایی
در این مطلب به بررسی یکی از مهمترین اجزای جمله پرداختیم. مفعول کلمه یا گروهی از کلمات است که فعل روی آن انجام شده است. برخی از افعال نیاز به مفعول دارند و برخی دیگر بدون مفعول هم معنای کاملی دارند. «را» نشانه مفعولی است. با این حال گاهی میتوان این حرف را حذف کرد؛ اما این به معنای عوض شدن نقش اسم یا گروه اسمی نیست که مفعول جمله است. شما چه مثالی میتوانید از مفعول بیاورید؟ لطفاً نظرات و پیشنهادات خود را در بخش دیدگاه با ما در میان بگذارید.
خوبه ، از این پلتفرم راضی ام