فعل مجهول چیست؟

مقدمه

افعال انواع مختلفی دارند. یکی از انواع فعل در زبان فارسی، فعل مجهول است. یک فعل زمانی مجهول است که فاعل آن مشخص نباشد. در این مقاله می‌خواهیم نحوه ساخت فعل مجهول و صرف کردن آن را توضیح دهیم. با ادامه این مطلب ما را همراهی کنید. 

فعل مجهول چیست؟

فعل مجهول فاعل ندارد و به جای این که آن را به فاعل نسبت دهیم، به مفعول نسبت می‌دهیم. پس تنها افعال متعدی را می‎توان مجهول کرد. در واقع مفعول را باید در جایگاه نهاد جمله قرار دهیم. در مقابل این افعال، فعل‌های معلوم قرار دارند که فاعل آن‌ها مشخص است. مثال:

معلوم: گربه شاخه درخت را شکست.

مجهول: شاخه درخت شکسته شد.

معلوم: پدر کودک را به مدرسه برد.

مجهول: کودک به مدرسه برده شد.

معلوم: محمد لباس‌ها را شست.

مجهول: لباس‌‎ها شسته شدند. 

معلوم: (من) سفارش شما را برای روز سه‌شنبه آماده می‌کنم. 

مجهول: سفارش شما برای روز سه‌شنبه آماده خواهد شد. 

نحوه ساخت فعل مجهول در زبان فارسی

برای ساخت فعل مجهول در زبان فارسی می‎توان از فرمول زیر استفاده کرد:

صفت مفعولی فعل + فعل کمکی «شدن» + شناسه‌ فعل

ساختار جمله‌ای که فعل آن مجهول است، به شکل زیر است:

مفعول + صفت مفعولی فعل + فعل کمکی «شدن» + شناسه‌ فعل متناسب با مفعول (که نهاد شده است)

پس برای این که بتوانیم فعل مجهول بسازیم باید کارهای زیر را انجام دهیم:

1. ابتدا فاعل را حذف کنیم.
2. سپس مفعول جمله را شناسایی کنیم. 
3. مفعول را به جای نهاد قرار دهیم. 
4. نشانه مفعولی یعنی «را» را حذف کنیم. نکته: ممکن است مفعول جمله ما «را» نداشته باشد.
5. با فعل جمله صفت مفعولی بسازیم. یعنی بن ماضی آن را با «ه» ترکیب کنیم. پس صفت مفعولی= بن ماضی+ه
6. در مرحله بعدی فعل «شدن» را به صفت مفعولی اضافه می‎کنیم. در این مرحله باید این فعل را متناسب با زمان فعل اصلی جمله بسازیم. 
7. در نهایت هم باید شناسه فعل مجهول را با نهاد جدید تطابق دهیم.

مثال:

1. مینا کتاب را به سارا داد.
2. مفعول: کتاب
3. کتاب را به سارا داد. 
4. کتاب به سارا داد.
5. داد+ه= داده
6. کتاب به سارا داده شد.

روش‌های دیگر ساخت فعل مجهول

از روش‌های دیگری هم برای ساختن فعل مجهول می‌توان استفاده کرد. این موارد معمولاً در متون قدمی دیده می‌شوند. 2 مورد از پرکاربردترین این موارد عبارتند از:

استفاده از «گشتن»، «گردیدن» و «آمدن» به جای «شدن». 

مثال 1:

غنچه با مرغ سحرخوان سرگران گردیده بود

از کناری باد صبح انداخت خود را در میان

مثال 2:

همی رفت گلشهر تا پیش ماه

جدا گشته بود از بر ماه شاه

استفاده از تکواژ «ـَ ند». مثال:

معلوم: اعضای خانواده دسته گل‌ها را آورده‌اند.

مجهول با تکواژ «ـَ ند» دسته گل را آورده‌اند. 

حالت دیگر جمله مجهول: دسته گل‌ها آورده شده‌اند. 

فعل مجهول چه کاربردهایی دارد؟

به دلایل مختلفی می‌‎توانیم از فعل مجهول استفاده کنیم. در ادامه این دلایل را می‌آوریم.

• مشخص نبودن فاعل: گاهی گوینده نمی‎داند که فاعل جمله کیست یا چیست. مثال: 

احمد کشته شد. 

در مثال بالا گوینده نمی‌داند که چه کسی احمد را کشته است. 

غذا خورده شده است. 

در مثال بالا گوینده نمی‌داند که چه کسی غذا را خورده است. 

• اهمیت نداشتن فاعل و تأکید بر فعل: گاهی عمل انجام شده مهم است و فاعل هیچ اهمیتی ندارد. مثال:

شیشه‌ها شکسته شدند. 

در اینجا شکسته شدن شیشه‌ها اهمیت دارد و مهم نیست که چه کسی این کار را کرده است. 

بسته به اداره پست برده شد.

در اینجا مهم نیست که چه کسی بسته‌ها را به پست برده است. بلکه بردن شدن بسته‌ها به اداره پست اهمیت دارد. 

• مهم بودن فعل و مفعول: گاهی علاوه بر فعل، مفعول نیز اهمیت دارد و فاعل مهم نیست. مثال:

همه ظرف‌ها شکسته شدند. 

در این جمله شکسته شدن ظروف اهمیت دارد و مهم نیست چه کسی این کار را انجام داده است. 

• پنهان کردن فاعل: دلیل دیگر پنهان کردن فاعل توسط گوینده است. ممکن است گوینده نخواهد بگوید که چه کسی کاری را که فعل در حال نشان دادن آن است، انجام داده است. مثال:

در خراب شده است. 

در جمله بالا گوینده نمی‌خواهد بگوید که چه کسی در را خراب کرده است تا از او در برابر دیگران محافظت کند. 

• بدیهی بودن فاعل: در برخی مواقع هم فاعل بسیار بدیهی است و نیازی به آوردن آن در جمله نیست. مثال:

چو حکمی رفته شد تن در قضا ده

به هر حکمی که حق راند رضا ده

در مصرع بالا منظور عطار مشخص است و فاعل «حکمی رفته شد»، قضا و قدر است. 

نحوه صرف فعل مجهول

تمامی زمان‌های فعلی را می‌توان مجهول کرد. در ادامه حالت معلوم و مجهول زمان‌های مختلف را می‌آوریم تا بهتر متوجه موضوع شوید. 

نکته: برخی از افعال دارای یک بخش فرعی هم هستند. به عنوان مثال، ممکن است پیشوند داشته باشند. مثل: به کار بردن. در این حالت ما تغییرات مجهول کردن فعل را تنها در بخش اصلی آن که در این فعل، «بردن» می‎شود، اعمال می‌کنیم و دیگر بخش‌ها را به همان حالت باقی می‌گذاریم. 

نکاتی در مورد مجهول کردن افعال 

• همان طور که پیش‌تر توضیح دادیم، تنها افعال متعدی یا گذرا را می‎توان مجهول کرد. 
• وقتی فاعل را حذف کردیم، باید شناسه فعل مجهول را با نهاد جدید (مفعول) تطابق دهیم. به عنوان مثال، اگر فاعل سوم شخص مفرد است؛ اما مفعول سوم شخص جمع، در زمان مجهول کردن جمله، باید فعل را به حالت سوم شخص جمع به کار ببریم.
• وقتی مفعول بی‌جان است و می‌خواهیم آن را نهاد فعل مجهول قرار دهیم، بهتر است از شناسه مفرد استفاده کنیم. به عنوان مثال:

معلوم: سینا دسته گل‌ها را آورد. 

مجهول: دسته گل‌ها آورده شد. (به جای شدند)

• اگر نهاد جمله مجهول اسم جمع باشد، می‌توانیم هم از صورت مفرد و هم از صورت جمع فعل استفاده کنیم. مثال:

چوپان گله را به چرا برد.

مجهول: گله به چرا برده شد/ گله به چرا برده شدند. 

اسامی جمع دیگر مانند: لشکر، دسته، جمعیت، گروه، عده

نحوه تشخیص فاعل پنهان از نهاد فعل مجهول

گاهی ممکن است جمله ما معلوم باشد؛ اما فاعل آن را حذف کنیم. در این حالت فعل ما معلوم است. مثال:

به کلاس ریاضی رفتیم. 

فعل جمله بالا معلوم است و فاعل ما پنهان است. فاعل می‌تواند «من و علی»، «ما» و… باشد و می‌‎توانیم بدون تغییر دادن فعل، فاعلی به آن اضافه کنیم. علاوه بر این، برای ساخت فعل از فرمول فعل مجهول استفاده نشده است. 

تفاوت فعل مجهول با فعل اسنادی

باید یادمان باشد که همیشه «شدن» و «گشتن» برای ساخت فعل مجهول استفاده نمی‌شود. ما در افعال اسنادی نیز از این افعال استفاده می‌کنیم. زمانی از فعل اسنادی استفاده می‌کنیم که بخواهیم نسبتی را اثبات یا نفی کنیم. در حالی که در جمله مجهول مسند نداریم. 

مثال:

فعل مجهول: غذا پخته شده است. نهاد+صفت مفعولی+فعل کمکی شدن+شناسه

فعل اسنادی: غذا شور شده است. نهاد+مسند+فعل اسنادی ماضی نقلی

سخن نهایی

در این مقاله به بررسی فعل مجهول در زبان فارسی و نحوه ساخت آن پرداختیم. فعل مجهول را به دلایل مختلفی استفاده می‌کنیم و کاربردهای زیادی دارد. برای ساخت فعل مجهول کافی است مراحلی را که توضیح داده‌ایم اجرا کنید. شما چه مثالی از فعل مجهول می توانید بیاورید؟ لطفا در بخش نظرات، دیدگاه خود را با ما در میان بگذارید.