مقدمه
مهمترین قسمت جمله در زبان فارسی، فعل است. افعال به صورت منفرد یا مرکب به کار برده میشوند و عملی یا چیزی را به فاعل یا نهاد جمله مرتبط میسازند. افعال تکمیلکننده جمله هستند و در انتهای آن قرار میگیرند.
فعل همچنین نشاندهنده حالتهای زمانی گذشته، حال یا آینده است و به جمله جنبه مثبت و منفی میدهد. علاوه بر این، انواع مختلفی دارد که هر کدام به نحوی ساخته میشوند. در ادامه این مقاله همه جزئیات مربوط به فعل در زبان فارسی را بررسی خواهیم کرد. با ادامه این مطلب همراه ما باشید.
نقش فعل در جمله
فعل ساختار جمله را تکمیل میکند و معنای آن را روشن میسازد. فعل بیانگر یک عمل، حالت، وضعیت و تغییر و تحول است. از این رو میتوان گفت که در جمله نقش کلیدی دارد و همه اجزای زبان فارسی مانند مفعول و فاعل به آن وابسته هستند.
در زبان فارسی، انواع مختلفی از فعلها را داریم که به اشکال ساده و پیچیده مورد استفاده قرار میگیرند. البته لازم به ذکر است که تعداد کمی از عبارات وجود دارند که بدون فعل معنای خود را میرسانند؛ اما به طور کلی همه جملات فارسی نیاز به فعل دارند.
نحوه ساخت فعل
نکته مهم در خصوص ساخت فعل بر مبنای دستور زبان فارسی این است که بدانید از دو بخش «بن» و «شناسه» تشکیل میشود. در واقع ما صرف فعل را با توجه به این دو بخش انجام میدهیم.
بن فعل چیست؟
بن، ریشه و مبنای هر فعل است که در همه صورتهای آن به کار میرود، معنای اصلی را میرساند و به خودی خود ثابت است. بن فعل در زبان فارسی به دو دسته ماضی و مضارع تقسیم میشود که برای نشان دادن زمان گذشته و حال و آینده مورد استفاده قرار میگیرند.
بن ماضی، شکل گذشته فعل است و برای نشان دادن اتفاقی که در گذشته رخ داده است به کار میرود. برای ساخت فعل گذشته، پسوندهای گذشته مانند (د)، (-َد) یا (ید) را به بن ماضی اضافه میکنیم. مانند:
گفتن + -َد = گفتند (بن ماضی گفتن)
آور + د = آورد (بن ماضی آوردن)
خور+ د = خورد (بن ماضی خوردن)
کش + ید = کشید (بن ماضی کشیدن)
بن مضارع، شکل حال فعل است و برای نشان دادن اتفاقی که در حال انجام است استفاده میشود. بن مضارع حالت سوم شخص مفرد هر فعل است. مثلاً سوم شخص مفرد فعل «گفتن»، میشود «گفت» که در اینجا کلمه «گفت» همان بن مضارع است.
گام به گام، نمونهسوالات، نکات روانشناسی، برنامهریزی تحصیلی، آزمایشهای علمی و …
شناسه چیست؟
ساخت انواع فعل با استفاده از اضافه کردن پسوند و پیشوند یا همان شناسه به بن انجام میشود. در ادامه مهمترین فرمولهای ساخت فعل فارسی با استفاده از پرکاربردترین شناسهها را ارائه کردهایم.
– شناسه پیشوند (می) + بن فعل + شناسه صرف فعل = فعل
مثال: می + خورد+ یم (سوم شخص جمع) = میخورد
– شناسه پیشوند (نمی) + بن فعل + شناسه صرف فعل = فعل
مثال: نمی + رو+ -َم (اول شخص مفرد) = نمیروم
شناسه فعل (ب) + بن فعل + شناسه پسوند فعل = فعل
مثال: ب+ خوان+ ید = بخوانید
– شناسه (ن) + بن فعل + پسوند صرف فعل = فعل
مثال: ن + گو + یید = نگویید
انواع فعل فارسی بر مبنای زمان
افعال در همه زبانها نشان دهنده 3 حالت اصلی شامل گذشته، حال و آینده هستند. در زبان فارسی نیز افعال به سه دسته ماضی (گذشته)، مضارع (حال) و مستقبل (آینده) تقسیم میشوند که در ادامه انواع آن را با ذکر مثالهایی توضیح دادهایم.
افعال ماضی
افعال گذشته یا ماضی در زبان فارسی بیانگر انجام کار یا روی دادن اتفاقی در زمان گذشته هستند. در ادامه به معرفی انواع حالتهای گذشته فعل فارسی میپردازیم.
ماضی ساده
هنگام کاربرد افعال گذشته ساده یا مطلق منظور ما به گونهای است که یک عمل بدون در نظر گرفتن فاصله زمانی تنها در گذشته انجام شده است. این افعال با استفاده از بن ماضی و شناسه صرف فعل (ام، ی، ایم، ید و اند) ساخته میشوند. البته سومشخص مفرد در ماضی ساده شناسه ندارد. مانند:
رفتن: رفتم، رفتی، رفت، رفتیم، رفتید، رفتند
خوردن: خوردم، خوردی، خورد، خوردیم، خوردید، خوردند
ماضی نقلی
ماضی نقلی از صفت مفعولی (بن ماضی + ه) و فعلهای کمکی (ام، ای، است، ایم، اید، اند) ساخته میشود. در ادامه مثالهایی برای توضیح بیشتر ماضی نقلی ارائه کردهایم.
دید (بن ماضی) + ه + فعال کمکی= دیدهام، دیدهای، دیده است، دیدهایم، دیدهاید، دیدهاند
زد (بن ماضی) + ه + فعال کمکی= زدهام، زدهای، زده است، زدهایم، زدهاید، زدهاند
ماضی استمراری
فعل ماضی استمراری بیانگر تداوم یک عمل در زمان گذشته است که با اضافه کردن (می) به بن ماضی ساده و شناسه فعل ایجاد میشود. مانند:
می + دوخت (بن ماضی) + شناسه فعل = میدوختم، میدوختی، میدوخت، میدوختند، میدوختیم، میدوختید
ماضی نقلی مستمر
این افعال بیان یک عمل در گذشته هستند که از قبل برای مدتی طولانی تداوم داشته است. فرمول ساخت ماضی نقلی مستمر به این صورت است: می + بن ماضی + ه + فعل کمکی. به عنوان مثال:
می + برد (بن ماضی) + ه + فعل کمکی = میبردهام، میبردهای، میبرده است، میبردهایم، میبردهاید، میبردهاند
می + شنید (بن ماضی) + ه + فعل کمکی = میشنیدهام، میشنیدهای، میشنیده است، میشنیدهایم+ میشنیدهاید، میشنیدهاند
ماضی بعید
فعل ماضی بعید بیانگر یک عمل در زمانهای دور است که از ترکیب صفت مفعولی (بن ماضی به اضافه ه) و صرف ین ماضی فعل «بود» ساخته میشود. مانند:
شنید (بن ماضی) + ه + بود + شناسه فعل = شنیده بودم، شنیده بودی، شنیده بود، شنیده بودیم، شنیده بودید، شنیده بودند
ماضی ابعد
این فعل زمانی مورد استفاده قرار میگیرد که یک عمل در گذشته قبل از عمل دیگری اتفاق افتاده است. مثلاً در عبارت (زمانی که به آنجا رسیدید، او کتاب را برده بوده است)، یک عمل قبل از عمل دیگر اتفاق افتاده است. فرمول کلی این زمان به این صورت است: صفت مفعولی (بن ماضی + ه) + ماضی نقلی «بودن». به عنوان مثال:
گرفت (بن ماضی) + ه + بود + فعل کمکی = گرفته بودهام، گرفته بودهای، گرفته بوده است، گرفته بودهایم، گرفته بودهاید، گرفته بودهاند.
شمرد (بن ماضی) + ه + بود + فعل کمکی= شمرده بودهام، شمرده بودهای، شمرده بوده است، شمرده بودهایم، شمرده بودهاید، شمرده بودهاند.
ماضی التزامی
این افعال که اشاره به تأکید یا احتمال یک امر در زمان گذشته دارند از ترکیب صفت مفعولی (بن ماضی به اضافه ه) و مضارع ساده «باشیدن» ساخته میشوند. به عنوان مثال:
فروخت (بن ماضی) + ه + صرف فعل باشیدن = فروخته باشم، فروخته باشی، فروخته باشد، فروخته باشیم، فروخته باشید، فروخته باشند
رفت (بن ماضی) + ه + صرف فعل باشیدن = رفته باشم، رفته باشی، رفته باشد، رفته باشیم، رفته باشید، رفته باشند
ماضی مستمر
ماضی مستمر از ترکیب افعال ماضی استمراری با حالت ماضی ساده از فعل «داشتن» ترکیب میشود.
داشت + شناسه فعل + می + برد (بن ماضی) + شناسه فعل = داشتم میبردم، داشتی میبردی، داشت میبرد، داشتیم میبردیم، داشتید میبردید، داشتند میبردند
داشت + شناسه فعل + می + گفت (بن ماضی) + شناسه فعل = داشتم میگفتم، داشتی میگفتی، داشت میگفت، داشتیم میگفتیم، داشتید میگفتید، داشتند میگفتند
ماضی مستمر نقلی
این افعال با ترکیب ماضی نقلی «داشتن» و ماضی نقلی فعل اصلی ایجاد میشوند. مانند:
ماضی نقلی «داشتن» + ماضی نقلی (راند) = داشتهام میراندهام، داشتهای میراندهای، داشته میرانده است، داشتهایم میراندهایم، داشتهاید، میراندهاید، داشتهاند میراندهاند.
افعال مضارع
فعلهایی که در زمان حال یا آینده اتفاق میافتند، با عنوان افعال مضارع معرفی میشوند. این فعلها به طور معمول با اضافه کردن انتهای «می» و «ب: به بن مضارع ساخته میشوند. افعال مضارع به سه دسته اخباری، التزامی و مستمر تقسیم میشوند. در ادامه نحوه ساخت این افعال را معرفی بررسی کردهایم.
- مضارع اخباری: فعل مضارع اخباری با اضافه کردن «می» به بن مضارع + شناسه ساخته میشود.
برای مثال: می + بن مضارع رو + شناسه = میروم، میروی، میرود، میرویم، میروید، میروند
- مضارع التزامی: برای ساخت فعل مضارع التزامی از این فرمول استفاده میشود: «بـ» + بن مضارع + شناسه. مانند: ب + (بن مضارع گذر) + شناسه = بگذرم، بگذری، بگذرد، بگذریم، بگذرید، بگذرند
- مضارع مستمر: فعل مضارع مستمر از ترکیب مضارع ساده فعل «داشتن» به اضافه فعل مضارع اخباری ساخته میشود.
مانند: صرف فعل دارد + (بن مضارع گوی) + شناسه = دارم میگویم، داری میگویی، دارد میگوید، داریم میگوییم، دارید میگویید، دارند میگویند
افعال آینده
فعلهایی که در آینده اتفاق خواهند افتاد به این شکل ساخته میشوند: خواه + شناسه + به بن مضارع فعل + شناسه.
به عنوان مثال: خواه + شناسه + بن مضارع خورد+ شناسه = خواهم خورد، خواهی خورد، خواهد خورد، خواهیم خورد، خواهید خورد، خواهند خورد
انواع فعل فارسی
یکی از زیباییهای زبان فارسی این است که افعال به لحاظ معنا، ساختار، صرف، حالت، وجه و گذرا بودن اشکال مختلفی به خود میگیرند. در ادامه انواع مختلف افعال فارسی را معرفی کرده و تفاوتهای آنها را نیز شرح میدهیم.
انواع فعل فارسی از نظر معنا
همان گونه که گفته شد مهمترین وظیفه فعل در جمله انتقال معنا و مفاهیم است. از این منظر میتوان افعال را به لحاظ نقشی که در تکمیل معنا دارند به دو دسته مثبت و منفی تقسیم کرد.
افعال منفی معمولاً با اضافه شدن حرف «ن» به اول بن فعل ساخته میشوند. مثلاً: افعال «ندیدم»، «نرفتم»، «نگفتم»، همه اشکال منفی هستند. اما افعال مثبت به همان صورت مبنایی خود به کار میروند.
افعال حالتی
فعل فارسی را میتوان به لحاظ نشان دادن حالت یا نسبتهای مختلف به دو دسته افعال تام یا خاص و افعال اسنادی تقسیم کرد. افعال تام به تنهایی وقوع کار یا داشتن حالتی را نشان میدهند، مانند: بست، رفت، ایستاد، نوشت و… .
افعال اسنادی به خودی خود معنای خاصی ندارند و برای نسبت دادن یک چیز به چیز دیگر به کار میروند. فعلهای «هست»، «بود»، «است»، «شد» و «گشت» مهمترین افعال اسنادی فارسی هستند.
انواع فعل از نظر وجه
وجه به معنای دلالت داشتن بر یک امر خاص است. از این رو میتوان گفت که ما در زبان فارسی ۶ وجه اصلی داریم که شامل اخبار، احتمال، امر یا دستور، آرزو، تمنا، تأکید و امید یا احتمال است.
افعال اخباری به وقوع حتمی یا عدم وقوع یک فعل اشاره دارند و افعال وجهی نشاندهنده دستور طلب خواهش و فرمان هستند. همچنین میتوان گفت که وجه التزامی ناظر بر وقوع احتمالی یک فعل مانند میل، شک و یک حالت بینابینی است.
فعلهای وصفی نیز بیانگر حالت یک مفعول خاص هستند. برخی از افعال هم با کلماتی مانند «باید» و «حتماً» به کار میروند که با عنوان افعال دستوری یا امری شناخته میشوند. برخی از افعال نیز وجه مصدری دارند و به صورت مصدر به کار میروند.
انواع فعل از نظر معلوم و مجهول
زمانی که فاعل یا نهاد جمله کاملاً مشخص باشد و هیچ ابهامی در خصوص اینکه چه کسی یک فعل را انجام داده وجود نداشته باشد، ساختار و فعل جمله معلوم است. فعل مجهول نیز زمانی به کار میرود که فاعل حذف شده باشد و در جمله از فعلهایی کمکی مانند «شدن» یا صفت مفعولی استفاده شود.
معلوم: مریم این نقاشی را کشیده است. (فاعل: مریم، مفعول: این نقاشی)
مجهول: این نقاشی کشیده شده است. (توسط چه کسی؟ مریم)
مراحل ساخت جمله مجهول:
- حذف فاعل
- قرار دادن مفعول جای نهاد و حذف نشانه مفعولی یعنی «را»
- تبدیل فعل جمله به صفت مفعولی : بن ماضی + ه
- استفاده از فعل «شدن» متناسب با زمان اصلی و اضافه کردن آن به صفت مفعولی
- تطابق شناسه با نهاد جدید
پس:
مفعول + صفت مفعولی + شد + شناسه
| نوع فعل | حالت معلوم | حالت مجهول |
| ماضی ساده | نیما کتاب را خواند | کتاب خوانده شد |
| ماضی استمراری | نیما کتاب را میخواند | کتاب خوانده میشد |
| ماضی بعید | نیما کتاب را خوانده بود | کتاب خوانده شده بود |
| ماضی نقلی | نیما کتاب را خوانده است | کتاب خوانده شده است |
| ماضی مستمر | نیما داشت کتاب را میخواند | کتاب داشت خوانده میشد |
| ماضی التزامی | کاش نیما کتاب را خوانده باشد | کاش کتاب خوانده شده باشد |
| مضارع اخباری | نیمه کتاب را میخواند | کتاب خوانده میشود |
| مضارع التزامی | کاش نیما کتاب را بخواند | کاش کتاب خوانده شود |
| مضارع مستمر | نیما دارد کتاب را میخواند | کتاب دارد خوانده میشود |
| آینده | نیما کتاب را خواهد خواند | کتاب خوانده خواهد شد |
انواع فعل از نظر گذر یا ناگذر بودن
زمانی که یک فعل غیر از نهاد به چیز دیگری نیاز ندارد، ما یک جمله لازم یا ناگذر داریم. در این جملات، معنای جمله تنها با یک فعل و یک فاعل تکمیل میشود. از پرکاربردترین فعلهای ناگذر فارسی میتوان به آمدن، رفتن، ایستادن و بودن اشاره کرد.
افعال گذرا یا متعدی، علاوه بر فاعل یا نهاد، به مفعول، متمم یا مسند احتیاج دارند. در جملاتی که افعال گذرا دارند، معنی به راحتی کامل نمیشود. مثلاً زمانی که گفته میشود «من دیدم»، این سؤال مطرح میشود که «من چه چیزی را دیدم؟»
انواع فعل از نظر ساختار
افعال را میتوان از نظر ساختار به سه دسته ساده، مرکب و پیشوندی تقسیم کرد. در ادامه هر یک از این ساختارها را با ذکر مثال معرفی میکنیم:
- افعال ساده: فقط از یک تکواژ ساخته شدهاند فعل ساده بدون نیاز به اضافه کردن هیچ کلمه دیگری برای تکمیل شدن و به کارگیری کافی است. به عنوان مثال: خوردن، خوابیدن، دویدن و خواندن افعال ساده هستند که تنها یک قسمت دارند.
- افعال پیشوندی: این افعال یک بخش اضافی مانند بر، در، باز، فرا همراه خود دارند. مانند فراخواندن، بازگفتن، درنوردیدن، درخواستن و …
- افعال مرکب: این دسته از افعال از چند تکواژ مستقل ساخته شدهاند. در این فعلها، هر قسمتی یک معنای مستقل و خاص را دربردارد. مثلاً افعال «به خاطر سپردن، کتک خوردن، یا دوست داشتن مرکب هستند.
نحوه شناسایی فعل در جمله
به طور کلی شناسایی فعل در جمله بسیار آسان است و میتوان آن را با استفاده از ضمیرها یا پسوندهای فاعلی که برای صرف فعل به کار میروند شناسایی کرد. مثلاً هر زمان که ضمیرهای فاعلی مانند: ام، ی، ایم، اند، َد و اند همراه یک کلمه به کار رفت، میتوانیم حدس بزنیم که آن کلمه فعل است.
همچنین زمانی که از پیشوندهای صرفی فعل مانند ب، م، می و نمی استفاده شود، میتوانیم تشخیص دهیم که آن کلمه در واقع یک فعل است. به عنوان مثال، کلمات بدوز، مکن، میخرد و نگفتیم با پیشوندهای خود به راحتی قابل شناسایی هستند.
جمعبندی
فعل در زبان فارسی کلمه یا ترکیبی از کلمات است که معنای جمله را کامل میکند. فعل معمولاً در انتهای جملات قرار میگیرد و نشاندهنده حالت، زمان، تغییر، صورت گرفتن یک امر و گذر زمان است.
افعال از دو بخش بن و شناسه تشکیل میشوند که بن در واقع ریشه کلمات است و به واسطه شناسه صرف میشود و مورد استفاده قرار میگیرد. علاوه بر این، افعال به لحاظ کاربرد پیشوند و پسوندها صرف شده و برای نهادهای مختلف به کار برده میشوند.
در این مقاله به بررسی نحوه شناسایی و ساخت انواع فعل در زبان فارسی پرداختیم. همچنین توضیحاتی نیز در خصوص زمان، گذرا و ناگذرا بودن افعال و مجهول و معلوم بودن آنها ارائه کردیم. ضمن اینکه، حالات و مثبت و منفی بودن افعال نیز مورد اشاره قرار گرفت.
خیلی خیلی خیلی خیلی خیلی خیلی خخخخخخخخخخخخخخخخخخخخخخخخخخخخخوووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووبببببببببببببببببببب
خیلی خیلی خیلی خیلی خیلی خیلی خخخخخخخخخخخخخخخخخخخخخخخخخخخخخوووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووووبببببببببببببببببببب
عالیه