مقدمه
از آرایههای ادبی برای زیباتر کردن متن و شعر و بهتر رساندن مفهوم استفاده میشود. جناس از جمله آرایههای ادبی است که انواع مختلفی هم دارد. در این مقاله میخواهیم جناس و انواع آن را توضیح دهیم. با ادامه این مطلب ما را همراهی کنید.
منظور از جناس چیست؟
آرایههای ادبی را میتوان به 2 دسته تقسیم کرد؟
- لفظی
- معنایی
جناس یا تجنیس در دسته آرایههای لفظی قرار میگیرد. معنای لغوی این کلمه «هم جنس بودن» است. در ادبیات به معنای آوردن دو یا چند کلمه در نثر یا شعر است که در لفظ شبیه به هم یا هم جنس هم هستند؛ اما معنای یکسانی ندارند. جناس انواع مختلفی دارد. 4 عنصر باعث میشوند تا انواع جنس شکل بگیرد:
- نوع حروف
- تعداد حروف
- ترتیب حروف
- شکل حروف
با توجه به این موارد، انواع جناس عبارتاند از:
- جناس تام یا جناس همسان
- جناس ناقص یا جناس ناهمسان
هر کدام از این انواع جناس نیز خود به چند دسته تقسیم میشوند. معمولاً در کتب درستی به این زیرگروهها پرداخته نمیشود. ما در این متن، این موارد را برای درک بهتر مطلب توضیح میدهیم؛ اما داشتن اطلاعات جزئی در این موارد ضروری نیست.
جناس تام یا همسان چیست؟
جناس تام حالتی است که در آن دو کلمه در تلفظ کاملاً شبیه به هم هستند؛ اما معنی مختلفی دارند. به عنوان مثال:
- گور:
بهرام که گور میگرفتی همه عمر (گورخر)
دیدی که چگونه گور بهرام گرفت (قبر)
- میان:
گفتی اسرار در میان آور (گفتوگو کردن)
کو میان اندر این میان که منم (کمر، وسط)
- باز:
بر دوختهام دیده چو باز از همه عالم (نوعی پرنده)
تا دیده من بر رخ زیبای تو باز است (گشوده)
- لعل:
به یاد لعل تو و چشم مست میگونت (استعاره از لب)
ز جام غم می لعلی که میخورم خون است (مجازاً به معنی قرمز و سرخ)
- نی:
شكر لب جوانی نی آموختی (نوعی ساز)
كه دلها بر آتش چو نی سوختی (نوعی چوب)
- فتنه:
نماند فتنه در ایام شاه جز سعدی (آشوب)
كه بر جمال تو فتنه است و خلق بر سخنش (عاشق)
- شیر:
نوعی حیوان/ نوعی لبنیات/ شیر آب/
- سیر:
سیر شدن/ نوعی گیاه
نکته 1: علامتهایی که به کلمات میچسبند، جناس بودن آنها را تحت تاثیر قرار نمیدهند. مثلا در شعری که پیشتر مثال زدیم:
به یاد لعل تو و چشم مست میگونت
ز جام غم می لعلی که میخورم خون است
ی نکره چسبیده به لعل در مصرع دوم، جناس بودن آن را رد نمیکند. تر، ترین، ضمیر متصل و علامت جمع موارد دیگری هستند که ممکن است به واژگان بچسبند.
نکته 2: همان طور که گفتیم شرط ساخت جناس تام، تلفظ یکسان و معنای متفاوت است. در نتیجه، کلمات مخفف جناس محسوب نمیشوند. به عنوان مثال، کلمات «ره» و «راه» جناس محسوب نمیشوند زیرا معنای یکسانی دارند.
انواع جناس تام
جناس تام به چند دسته تقسیم میشود:
- جناس لفظ
تلفظ یکسان، معنا و شکل نوشتاری متفاوت
مثال:
- دیدی آن ترک ختا دشمن جان بود مرا (نام ولایتی از ترکان)
گرچه عمری به خطا دوست خطابش کردم (اشتباه)
- ای مرغ اگر پری به سر کوی آن صنم (پرواز کردن)
پیغام دوستان برسانی بدان پری (زیبارو)
- خاستن/ خواستن (ایستادن/ طلب کردن)
- سفر/ صفر (سفر کردن/ ماه تقویم قمری)
جناس مرکب
وقتی حداقل دو کلمه با هم جناس میسازند. جناس مرکب خود 4 نوع دارد:
- جناس مقرون: جناس مقرون به معنای پیوسته و نزدیک است. در این حالت از جناس مرکب، شکل نوشتاری ارکان جناس با هم یکی هستند. مثال:
هر خم از جعد پریشان تو زندان دلیست
تا نگویی که اسیران کمند تو کمند (کمند اول: ریسمان/ کمند دوم: کماند یا کم هستند)
- جناس مفروق: جناس مفروق به معنای جدا شده است. در این حالت، شکل نوشتاری رکنها با هم تفاوت دارند. مثال:
زان شده در پیش شاهان دورباش (یک کلمه مرکب)
کای شده در پیش شاهان دور باش (گروه اسنادی: مسند+ فعل ربطی)
یکی دخترش بود کز دلبری (زیبارو بودن، عشوهگری)
پری را به رخ کردی از دل بری (عاشق کردن، دل بردن)
- جناس مرفو: مرفو به معنای رفو شده است. در این حالت از جناس مرکب، یک کلمه با حرف قبل از خود جناس میسازد. در واقع، در زمان خوانش کلمات متوجه جناس بودن آن میشویم. مثال:
چاره ما ساز که بی یاوریم
گر تو برانی به که روی آوریم (رو یاوریم)
- جناس ملفق: ملفق به معنای تلفیق شده است. این جناس زمانی اتفاق میافتد که دو کلمه در یکدیگر تلفیق شوند و معنای جدیدی به خود بگیرند. مثال:
ای دل در این دیار نشان وفا مجوی
جز درد یار ما نبود در دیار ما (درد یار/ در دیار)
جناس ناقص یا ناهمسان چیست؟
جناس ناقص زمانی اتفاق میافتد که دو بخش جناس در یکی از موارد نوع، تعداد، ترتیب و شکل حروف با هم متفاوت باشند. جناس ناقص را میتوان به سه دسته تقسیم کرد:
- جناس ناقص حرکتی
- جناس ناقص اختلافی
- جناس ناقص افزایشی
جناس ناقص حرکتی چیست؟
در جناس ناقص حرکتی دو کلمه در ــَـ، ــِـ، ــُـ با هم تفاوت دارند. مثال:
- تَرک/ تُرک
- خَلق/خُلق
- کُند/ کُنَد
- کَره/کُره
- دَر/دُر
- مُلک/مِلک
- چِرا/چَرا
- عدو را به جای خسک، زر بریز
که احسان کُنَد کُنْد، دندانتیز
- ابلهی دید اشتری به چَرا
گفت: نقشت همه کژ است چِرا
جناس ناقص اختلافی
در این حالت جناس، کلمات تنها در یک حرف با هم تفاوت دارند. مثال:
- سیر/شیر
- بیم/نیم
- باز/ساز
- کار/دار
- جان/نان
- یار/بار
- بار/غار
- یار/غار
- مَلَک/فَلَک
- خوبان پارسیگو بخشندگان عمرند
ساقی بده بشارت رندان پارسا را
- چشمت صنما هزار دلدار کشد
آن ناله زیر او همه زار کشد
- ما به فَلَک بودهایم یار مَلَک بودهایم
باز همان جا رویم، که آن شهرِ ماست
- گفت بر من تیغ تیز افراشتی
از چه افگندی مرا بگذاشتی
- سررشتة جان به جام بگذار
کاین رشته از او نظام دارد
جناس ناقص افزایشی
در این نوع جناس یک یا دو حرف به اول، آخر یا وسط کلمه اضافه میشود. مثال:
- جام/جامه
- جام/جامع
- در/درب
- سر/سرد
- دار/دارد
- دست/دستان
- ناز/نازک
- کار/کاره
- مهر/مهرگان
- دل/دلبر
- گل/گلزار
- شب/شبنم
- شاه/شاهکار
- فرخ صباح آن که تو بر وی نظر کنی
پیروز روز آن که تو بر وی گذر کنی
- چو دید آن دِرَفشان دِرخش مرا
به گوش آمدش، بانگِ رخش مرا
- جان بی جمال جانان میل جهان ندارد
هر کس که این ندارد حقا که آن ندارد
- بیا که قصر امل سخت سست بنیاد است
بیار باده که بنیاد عمر بر باد است
- گر شد اینجا جزو و کل، کلی تباه
کم شد از روی زمین یک برگ کاه
- دیدی آن ترک ختا دشمن جان بود مرا
گرچه عمری به خطا دوست خطابش کردم
- چون که گل رفت و گلستان شد خراب
بوی گل را از که جوییم از گلاب
- سلام او در وقت صبح مؤمنان را صبوح است.
سخن نهایی
در این مقاله به یکی از آرایههای مهم در ادبیات پرداختیم و کاربرد آن را توضیح دادیم. جناس کاربرد زیادی در متون و اشعار فارسیزبانان دارد. این آرایه ادبی انواع مختلفی دارد و شامل جناس همسان و جناس ناهمسان میشود. هر یک از این جناسها نیز خود به چند دسته تقسیم میشوند. شناخت این آرایه ادبی به شما کمک میکند تا به مهارت شاعر یا نویسنده پی ببرید و بتوانید نثر یا شعر زیباتری خلق کنید. شما چه مثالی از جناس میتوانید بزنید؟ لطفاً نظرات، پیشنهادات و تجربیات خود را در بخش دیدگاه با ما در میان بگذارید.
