بررسی مفعول با واسطه و بی‌واسطه در فارسی

مقدمه

وقتی صحبت از «مفعول» می‌شود، همه ما آن کلمه یا عبارتی را که بعد از حرف «را» می‌آید، به عنوان مفعول می‌شناسیم. اما نوع دیگری از مفعول در دستور زبان فارسی وجود دارد که به آن «مفعول با واسطه» می‌گوییم. در این مقاله به بررسی مفعول با واسطه و بی واسطه در فارسی می‌پردازیم و تفاوت این دو را شرح می‌دهیم. با ادامه این مطلب همراه ما باشید.

مفعول چیست؟

در یک جمله چندین کلمه با نقش‌های مختلف وجود دارد. اگر جمله ما با فعل گذرا ساخته شده باشد، برای تکمیل معنی به مفعول نیاز دارد. به این جملات «جمله متعدی» می‌گوییم. مثال:

• او کتاب را خواند.
• من در را بستم.

در مثال‌های بالا، افعال گذرا به مفعول هستند. دو کلمه قبل از حرف «را» یعنی «کتاب» و «در» مفعول محسوب می‌شوند. برای پیدا کردن مفعول از دو روش می‌توانیم استفاده کنیم:

• کلمه قبل را همان مفعول است
• جمله را به صورت «چه چیز را؟»، «چه کس را» بپرسیم. مثلاً، او چه چیز را خواند؟ کتاب را. من چه چیز را بستم؟ در را.

مفعول بی‌واسطه چیست؟

مفعول بی واسطه همان مفعولی است که همه ما می‌شناسیم. کلمه یا گروهی از کلمات که در جمله متعدی یا گذرا به مفعول می‌آیند. نشانه آن حرف «را» است و فعل جمله روی آن انجام می‌شود. در واقع، همان چیزی که در بخش قبلی توضیح دادیم. مثال:

• آن‌ها غذا را خوردند و سپس ظرف‌ها را شستند. 
• در زلف شب گره بزن آن زلف مست را
• با من بخوان تا در هوای تو شب را سحر کنم

نکته مهمی که در مورد مفعول وجود دارد، این است که گاهی حرف «را» حذف می‌شود. اما وقتی جمله را به صورت سؤالی «چه کسی را»، «چه چیزی را» بپرسیم، در پاسخ «را» می‌آید. پس حتی اگر حرف «را» در جمله نیامد، با پرسش این سؤال و تشخیص نوع فعل، می‌توانید متوجه شوید که کدام کلمه یا عبارت، مفعول جمله است. مثال:

• امروز کتاب خریدم. 
• دیشب فیلم دیدیم.

آیا حرف «را» همیشه نشانه مفعول است؟

نکته مهم دیگری که باید به آن توجه کنید این است که گاهی «را» نشانه مفعول نیست. زیرا به جز «را مفعولی»، انواع مختلفی از «را» در زبان فارسی وجود دارد:

• را متممی
• را مالکیت
• را فک اضافه
• را حرف اضافه
• را زاید یا تأکید

البته اشاره به این نکته هم حائز اهمیت است که در زبان فارسی مدرن، اکثر «را»هایی که می‌بینید، «را مفعولی» هستند و کم پیش می‌آید که از انواع دیگر باشند.

انواع «را» در زبان فارسی

در جدول زیر می‌توانید انواع «را» زبان فارسی را به همراه مثال و کاربرد آن‌ها مشاهده کنید:

مفعول با واسطه چیست؟

مفعول با واسطه همان متمم فعلی است. در واقع، در گذشته به متمم فعلی، مفعول باواسطه گفته می‌شد. علت این امر هم آن است که متمم همیشه با حرف اضافه می‌آید. حال ممکن است این سؤال برای شما پیش آمده باشد که متمم چیست؟

متمم کلمه یا گروهی از واژگان است که بعد از حرف اضافه می‌آید و معنای جمله را تکمیل می‌کند. مثال:

• او پنج‌شنبه‌ها با ماشین به سرکار می‌رود.

ماشین و سرکار هر دو متمم هستند؛ اما تنها سرکار، متمم فعلی است.

• محسن از آشپزی خوشش می‌آید.

آشپزی متمم فعلی است. 

• پرنده‌ها از شاخه درخت سرو پریدند.

شاخه درخت سرو، متمم فعلی است.

• مادر از مدرسه ابتدایی آتیه به خانه آمد.

مدرسه ابتدایی آتیه و خانه هر دو متمم هستند.

نکته‌ای که در این مورد وجود دارد این است که متمم انواع مختلفی دارد و تنها به متمم فعلی، مفعول با واسطه می‌گوییم. بر خلاف برخی دیگر از متمم‌ها که قابل‌حذف هستند، متمم فعلی را نمی‌توان حذف کرد. علت این است که معنای جمله ناقص می‌شود. 

متمم فعلی چیست؟

متمم فعلی کلمه یا گروهی از کلمات است که پس از حرف اضافه مختص به فعل می‌آید. برخی از افعال دارای حرف اضافه مخصوص به خود هستند. مثال:

ترسیدن از

جنگیدن با
رفتن به

مراجعه کردن به

پاسخ دادن به

پرسیدن از
و…

مثال:

مریم از معلم سؤال پرسید.

استاد به سؤال دانشجویان پاسخ داد.

نشانه مفعول با واسطه چیست؟

نشانه مفعول با واسطه حرف اضافه‌ای است که قبل از آن می‌آید. در واقع، همان نشانه‌های متمم مثل از، به، با، در و… نشانه‌های مفعول با واسطه هستند. پس فرمول ساخت مفعول با واسطه به شکل زیر است:

حرف اضافه + اسم

توجه داشته باشید که این فرمول برای دیگر انواع متمم مثل متمم قیدی هم صادق است؛ اما تفاوت این است که متمم قیدی را می‌توان از جمله حذف کرد. پس از حذف هم جمله آسیب نمی‌بیند. 

چگونه مفعول با واسطه را از متمم قیدی تشخیص دهیم؟

برای این کار می‌توانید از ۲ روش استفاده کنید:

• بررسی فعل: اگر فعل جمله گذرا به متمم باشد، حتماً یک مفعول با واسطه یا متمم فعلی در جمله وجود خواهد داشت. مثال:

مریم از سوسک می‌ترسد. 

در مثال بالا، فعل ترسیدن را داریم. حرف اضافه مخصوص این فعل «از» است. پس می‌توانیم این گونه سؤال بپرسیم: مریم از چه چیزی می‌ترسد؟ از سوسک.

• حذف ترکیب حرف اضافه + اسم و بررسی معنی جمله پس از آن: حرف اضافه و اسم بعد از آن را از جمله حذف کنید. آیا ساختار جمله آسیب می‌بیند؟ اگر بله، پس چیزی که حذف کردید، مفعول با واسطه است. به مثال قبلی برمی‌گردیم. وقتی «از سوسک» را از جمله حذف کنیم، سؤالی برای ما پیش می‌آید. مریم از چه چیزی می‌ترسد؟ بدون ترکیب «از سوسک» جمله تکمیل نمی‌شود. 

چند مثال از مفعول با واسطه

• دانش‌آموزان از معلم سؤال پرسیدند. 

مفعول با واسطه: معلم

• کتاب‌ها را به مسئول کتابخانه تحویل دادم.

مفعول باواسطه: مسئول کتابخانه

• دزدی گدایی را گفت: «شرم نداری که دست از برای جوی سیم پیش هر لئیم دراز می‌کنی؟» – سعدی

مفعول با واسطه: گدایی

• این چه سر بود که… از پیش ما برگرفتی و به درویش دادی، آنگاه آن نان گفتی که هژده گرده است از آن من نیست، چون بیست گرده شد، بستدی؟ – عطار

مفعول با واسطه: درویش

• مادر گوشت و سبزیجات را به خورشت اضافه کرد.

مفعول با واسطه: خورشت

• او سرپرستی فرزند را به مادربزرگ واگذار کرد.

مفعول با واسطه: مادربزرگ

• او با وجود خستگی پس از کار، به باشگاه رفت.

مفعول با واسطه: باشگاه

• معلم تمام نکات امتحانی را به دانش‌آموزان توضیح داد. 

مفعول با واسطه: دانش‌آموزان

• زهرا با شادی به خانه رفت. 

مفعول با واسطه: خانه

• احمد بعد از سردرد شدید به پزشک مراجعه کرد. 

متمم فعلی: پزشک

سخن نهایی

در این مقاله مفعول با واسطه و مفعول بی واسطه را بررسی کردیم و نشانه‌های یافتن هر کدام را توضیح دادیم. در واقع، مفعول بی واسطه همان مفعول رایجی است که همیشه استفاده می‌کنیم و می‌شناسیم. همان کلمه‌ای که قبل از حرف «را» می‌آید. در حالی که مفعول با واسطه یا متمم فعلی کلمه یا کلماتی است که بعد از حرف‌اضافه مختص به فعل گذرا به متمم در جمله می‌آید. در نتیجه، هر دو مفعول را نمی‌توان از جمله حذف کرد. زیرا معنای جمله ناقص می‌شود. آیا شما هم می‌توانید چند مثال از این دو مفعول بیاورید؟ لطفا نظرات خود را در بخش دیدگاه با ما در میان بگذارید.