فعل لازم و متعدی چیست؟ همراه با مثال و تمرین

مقدمه

زبان شیرین فارسی، دارای نکات و قوانین جالبی است که بر نحوه بیان احساسات و افکار تاثیر می‌گذارد. یکی از این نکات مهم، دسته‌بندی افعال به دو گروه فعل لازم و متعدی است. این دسته‌بندی به افراد کمک می‌کند تا مفاهیم و جملات خود را به شکلی دقیق و واضح‌تر منتقل کنند. شناخت افعال لازم و متعدی نه تنها به درک عمیق‌تر دستور زبان فارسی کمک می‌کند، بلکه با تسلط بر ساختارهای زبانی، می‌توانید در نوشتار و گفتار رسمی دقت بیشتری پیدا کنید و جملات زیباتر و صحیح‌تری بسازید. در این مقاله، به معرفی این دو گروه از افعال، نحوه تشخیص و تفاوت‌های آن‌ها می‌پردازیم.

فعل لازم چیست؟

فعل لازم یا فعل ناگذر، به فعل‌ها گفته می‌شود که برای بیان معنی، نیازی به مفعول ندارند. یعنی این افعال به تنهایی مفهوم را کامل می‌کنند و نیازی به اضافه کردن مفعول برای رفع ابهام نیست. بعضی از افعال لازم به همراه مثالی از جملاتی که با آن‌ها ساخته می‌شود عبارت است از:

• دویدن: من دویدم.
• خندیدن: او خندید.
• گشتن: ما گشتیم.

در این جملات، فعل بدون نیاز به مفعول معنی خود را منتقل می‌کند. همان‌طور که مشخص است سوالی در مورد مفعول در ذهن شما ایجاد نمی‌شود و جمله ناقص نیست. برای مثال، جمله «من دویدم» معنای کاملی دارد؛ حتی اگر بخش‌های دیگری به جمله اضافه کنیم، مانند اینکه بگوییم «من به سرعت دویدم.»، ربطی به فعل جمله ندارند و بدون آن نیز جمله معنای خود را داشت.

فعل متعدی چیست؟

فعل متعدی یا گذرا به افعالی گفته می‌شود که برای کامل کردن معنی خود به مفعول مستقیم نیاز دارند. یعنی این افعال نمی‌توانند به تنهایی به بیان معنای دقیق بپردازند و نیاز به یک مفعول دارند تا مفهوم خود را به‌طور کامل منتقل کنند. بعضی از این افعال به همراه جملاتی که با آن‌ها ساخته می‌شود شامل موارد زیر است:

• نوشتن: من نامه را می‌نویسم.
• خوردن: او سیب را می‌خورد.
• پختن: مادر غذا را پخت.
• زدن: او برادرش را زد.

همان‌طور که مشخص است، جملات بالا بدون مفعول معنای واضحی ندارند و مخاطب را با سوال مواجه می‌کنند. برای مثال در جمله اول، اگر فقط بگوییم «من می‌نویسم» برای مخاطب سوال پیش می‌آید که «چه چیزی را؟»؛ یا اگر در جمله آخر به تنهایی بگوییم «او زد.» مخاطب بلافاصله با این سوال مواجه می‌شود که «چه کسی را؟». این یعنی که جمله ناقص است و مخاطب به دنبال مفعول می‌گردد تا ابهام برطرف شود.

فعل‌های دوگانه و یا دو وجهی

بعضی فعل‌ها نیز وجود دارند که گاهی می‌توانند لازم و گاهی نیز به صورت متعدی در جمله استفاده شوند که به آن‌ها فعل‌های دوگانه یا دو وجهی می‌گوییم؛ زیرا این افعال می‌توانند در جملات مختلف با مفعول یا بدون مفعول به کار روند و معنای متفاوتی داشته باشند. زمانی که به عنوان فعل لازم به کار می‌روند، نیاز به مفعول ندارند و به تنهایی قابل فهم هستند؛ اما زمانی که به عنوان فعل متعدی به کار می‌روند، به مفعول نیاز دارند تا معنا را کامل کنند؛ برای مثال:

۱- ریختن:

• لازم: آب ریخت.
• متعدی: من شیر را ریختم.

۲- گسستن:

• لازم: رشته امید گسست.
• متعدی: من رشته دوستی را گسستم.

۳- شکستن:

• لازم: قلم شکست.
• متعدی: علی گردو را شکست.

۴- نوشتن:

• لازم: خودکار نمی‌نویسد.
• متعدی: او مقاله را می‌نویسد.

۵- سوختن:

• لازم: خانه سوخت.
• متعدی: من چوب‌ها را سوزاندم.

همان‌طور که در مثال‌های بالا مشخص است، بسته به جمله‌ای که می‌سازیم فعل دو وجهی می‌تواند به صورت متعدی و لازم به کار رود و از روی ظاهر جمله باید قضاوت کرد که فعل ما لازم است یا متعدی. برخی دیگر از فعل‌های دووجهی دیگر شامل آویختن، پراکندن، دریدن، پوشیدن و… است. 

چگونه تشخیص دهیم که فعل لازم است یا متعدی؟

تشخیص اینکه یک فعل لازم است یا متعدی، می‌تواند به راحتی با توجه به چند نکته ساده مشخص شود. همان‌طور که گفتیم، افعال لازم نیازی به مفعول ندارند و اگر فعل به تنهایی بتواند معنی را کامل کند، لازم است. اما افعال متعدی برای بیان کامل معنا به مفعول نیاز دارند؛ اگر از فعل استفاده کردید و بدون مفعول جمله ناقص و بی‌معنا شد، فعل متعدی است.

به طور کلی، برای تشخیص می‌توانید تلاش کنید مفعول جمله را حذف کنید:

• اگر جمله بی‌معنا یا ناقص ماند، فعل متعدی است.
• اگر جمله هنوز معنی داشت، فعل لازم است.

اما اگر به قدر کافی مهارت ندارید که بتوانید به طور مستقیم نیاز به مفعول را تشخیص دهید، می‌توانید قبل از فعل، دو سوال «چه چیزی را» یا «چه کسی را» قرار دهید و در صورتی که معنی داد، یعنی فعل شما متعدی است و به مفعول نیاز دارد، در غیر این صورت فعل، لازم است. برای مثال:

• زد: «چه کسی را زد؟»؛ جمله معنی دارد، پس فعل متعدی است.
• خورد: «چه چیزی را خورد؟»؛ جمله معنی دارد، پس فعل متعدی است.
• خندید: «چه چیزی را خندید؟»؛ چمله معنی ندارد، پس فعل لازم است.
• آمد: «چه کسی را آمد؟»؛ جمله معنی ندارد، پس فعل لازم است.

نحوه تبدیل فعل لازم به فعل متعدی

بسیاری از فعل‌های لازم در زبان فارسی را می‌توان با اضافه کردن پسوندهایی مانند «ان» یا «انی» به بن مضارع، تبدیل به فعل متعدی کرد. این روش به ما امکان می‌دهد که مفهوم جدیدی خلق کنیم که به مفهوم نیاز دارد. در ادامه چند نمونه از این تبدیل‌ها را مشاهده می‌کنیم:

• خوابیدن (لازم)؛ خواباندن (متعدی)
• مثال: «او بچه را خواباند.»

• خندیدن (لازم)؛ خنداندن (متعدی)
• مثال: «او بچه‌ها را خنداند.»

• رسیدن (لازم)؛ رسانیدن/ رساندن (متعدی)
• مثال: «او پیام را به دوستانش رساند.»

• گریستن (لازم)؛ گریاندن/ گرایانیدن (متعدی)
• مثال: «او بچه را گریاند.»

تمرین‌های فعل لازم و متعدی

۱- در گزینه‌های زیر مشخص کنید کدام یک از افعال متعدی است؟

۱) رسید             ۲) آمد           ۳) خورد             ۴) عبور کرد

پاسخ:

گزینه ۳؛ زیرا تنها در همین گزینه جمله «چه چیزی را خورد؟» معنی دارد و نیاز به مفعول پیدا می‌کند.

۲- افعال زیر را از لازم به متعدی تبدیل کنید.

می‌سوزد – پرید – خشکید

پاسخ:

می‌سوزد: می‌سوزاند

پرید: پراند

خشکید: خشکاند

۳- با فعل دو وجهی «گداختن» دو جمله بسازید که در یکی فعل، به صورت لازم و در دیگر متعدی باشد.

پاسخ:

فعل لازم: «او در آتش عشق محبوبش می‌گداخت.»

فعل متعدی: «او آهن را گداخت تا شمشیر بسازد.»

جمع بندی

فعل‌های زبان فارسی بر اساس نیاز به مفعول، به دو گروه لازم (ناگذر) و متعدی (گذرا) تقسیم می‌شوند. فعل‌های لازم برای کامل شدن معنا به مفعول نیازی ندارند؛ در حالی که فعل‌های متعدی برای کامل شدن معنا و رفع ابهام به مفعول نیاز دارند. برای تشخیص فعل متعدی و لازم، کافی است قبل از فعل، سوال «چه چیزی را/ چه کسی را» قرار دهید؛ در صورتی که جمله معنی داشت، فعل شما متعدی و در غیر این صورت لازم خواهد بود. در این مقاله به بررسی انواع فعل لازم و متعدی پرداختیم و نشان دادیم که چگونه این دو دسته از افعال بر ساختار جملات و بیان معانی تاثیر می‌گذارند. با درک ویژگی‌های هر یک، می‌توانیم در ارتباطات خود دقت بیشتری داشته باشیم و جملات صحیح‌تری بسازیم. در صورت نیاز به راهنمایی بیشتر، می‌توانید سایر مقالات ما را مطالعه کنید.