مقدمه
یکی از مباحث پرکاربرد و شاید کمی پیچیده که زبان آموزان عربی به آن برخورد میکنند، اسم تفضیل است. تفضیل در لغت به معنای برتری است و بنابراین اسم تفضیل برای نشان دادن برتری یا قویتر بودن یک صفت یا ویژگی خاص میان دو نفر (یا دو چیز) به کار میرود. اگر کنجکاوید که بدانید روش ساخت اسم تفضیل چیست، باید بگوییم که مانند سایر عبارات عربی برای مذکر و مونث به طور متفاوتی ساخته میشود. در مطلب امروز به طور کامل توضیح خواهیم داد که اسم تفضیل چیست. همچنین با ارائه چند مثال و تمرین ساده به درک بهتر و عمیقتر شما عزیزان از مبحث اسم تفضیل کمک خواهیم کرد. امیدواریم تا پایان با ما همراه باشید.
اسم تفضیل چیست؟
اسم تفضیل به اسمی گفته میشود که از روی ریشه یا مصدر فعل عربی ساخته میشود. با بکار بدن اسم تفضیل در عربی قصد داریم بگوییم که یک صفت یا ویژگی میان دو چیز یا دو نفر به طور مشترک وجود دارد اما در یکی از آنها شدیدتر (بیشتر) از دیگری است. در واقع اسم تفضیل در عربی معادل نشانه «تر» است که ما در فارسی به انتهای صفت اضافه میکنیم تا آن را به صفت برتر تبدیل کنیم.
وزن اسم تفضیل
اسم تفضیل در زبان عربی از ریشههای فعل ساخته میشود و وزن اسم تفضیل برای مذکر و مونث متفاوت است. اسم تفضیل برای مذکر بر وزن «افعل» و برای مونث بر وزن «فُعلی» ساخته میشود. این بدان معناست که اگر بخواهیم اسم تفضیل را برای مفرد مذکر بکار ببریم، باید ریشه سه حرفی فعل را به وزن «افعل» ببریم و برای استفاده از اسم تفضیل برای مفرد مونث نیز لازم است ریشه سه حرفی فعل به وزن «فعلی» برده شود.
به عنوان مثال، دو ریشه سه حرفی «کبر» و «صغر» را در نظر بگیرید. اسم تفضیل آنها برای مذکر و مونث به شکل زیر خواهد بود:
- اسم تفضیل برای مذکر: اکبر، اصغر
- اسم تفضیل برای مونث: کبری، صغری
برای ساخت اسم تفضیل جمع مذکر از وزنهای «أفاعل، أفعلون» و برای ساخت اسم تفضیل جمع مونث از وزنهای «فُعَل، فُعلیات» استفاده میکنیم.
سایر وزنهای اسم تفضیل
افعل و فُعلی، دو وزن اصلی هستند که اسم تفضیل با آنها ساخته میشود. با این حال گاهی اوقات اسم تفضیل بر وزنهای دیگری نیز ساخته میشود، به عنوان مثال:
- إفعی مانند (اعلی)
- أفلّ مانند (أشدَّ، أحَبَّ)
- فُعیا مانند (دنیا)
- آفل مانند (آخَر)
شرایط ساخت اسم تفضیل
در بخشهای بالا توضیح دادیم که اسم تفضیل از ریشه سه حرفی فعل ساخته میشود و غالبا بر وزن افعل و فعلی میباشد. با این حال شما نمیتوانید از هر فعلی، اسم تفضیل بسازید. فعلی که قصد دارید از آن اسم تفضیل بسازید، باید ۷ شرط زیر را داشته باشد:
- یک فعل ثلاثی مجرد باشد.
- قابلیت تفضیل داشته باشد؛ فعلی که میخواهید از آن اسم تفضیل بسازید، باید قابلیت تفاضل داشته باشد یعنی دارای معنی تفضیلی باشد و بتوان با آن مقایسه انجام داد. به عنوان مثال فعل مات (به معنای مردن) نمیتواند مفهوم کمتر و بیشتر را در برگیرد. بنابراین برای ساخت اسم تفضیل مناسب نیست.
- بر رنگ یا عیب دلالت نکند.
- یک فعل مثبت باشد (بدون «لا» و «ما» منفی ساز عربی)
- یک فعل معلوم باشد؛ از فعل مجهول نمیتوان برای ساخت اسم تفضیل استفاده کرد.
- یک فعل قابل صرف کردن باشد.
- یک فعل تام باشد؛ یعنی جزء افعال ناقصه نباشد.
ساخت اسم تفضیل از فعل ثلاثی مزید
همانطور که گفته شد، به شرطی میتوانید از یک فعل برای ساخت اسم تفضیل استفاده کنید که فعل ثلاثی مجرد باشد اما اگر بخواهید از مصدر یک فعل ثلاثی مزید اسم تفضیل بسازید چطور؟ خب در اینصورت لازم است یکی از کلمات «أشدَّ، أکثر یا أعظم» را به مصدر فعل ثلاثی مزید اضافه کنید. به مثال زیر توجه کنید:
- علی اکثر أحساناً من موسی (علی نیکوکارتر از موسی است)
در مثال بالا، فعل به باب افعال رفته و مصدر آن به صورت منصوب پس از اکثر آورده شده است.
حالتهای مختلف اسم تفضیل
اسم تفضیل میتواند با حالتهای مختلفی در جمله مورد استفاده قرار گیرد.
۱.بدون ال باشد و مضاف واقع نشده باشد: در اینصورت اسم تفضیل با «مِن» همراه خواهد بود و به صورت مفرد مذکر است.
- لا کنز أنفع من العلم.
- الاسد اقوی من الرجل: آن شیر قویتر از آن مرد است.
۲. همراه با ال بیاید: در اینصورت اسم تفضیل بدون «مِن» میآید و از نظر تعداد و جنس با کلمه قبل از خود (مفضل خود) سازگار خواهد بود.
- البنات الفضلاء هنّ اللّواتی یجتهدن کثیراً
- الصادقان هما أفضلان: راستگویان بهترینها هستند.
۳. به یک اسم معرفه اضافه شده باشد: در اینصورت بدون «مِن» میآید و میتواند با کلمه ما قبل خود از نظر جنس و تعداد مطابقت داشته باشد یا نداشته باشد.
- علیان افضل الناس یا علیان افضلا الناس
۴. به یک اسم نکره اضافه شده باشد: در این صورت اسم تفضیل بدون «من» و به صورت مفرد مذکر میآید.
- سعید اطمع رجل
- حافظ أفضل شاعرٍ
سوالات متداول
در ادامه چند سوال پرتکرار در مورد اسم تفضیل را مشاهده میکنید.
۱.وزنهای مختلف اسم تفضیل کدامند؟
در مواردی که اسم تفضیل برای مقایسه دو اسم مذکر به کار رود، بر وزن «افعل» و در مواقعی که برای مقایسه دو اسم مونث به کار رود، بر وزن «فُعلی» ساخته خواهد شد. سایر وزنهای غیر معمول برای ساخت اسم تفضیل عبارتند از افعی، افل، فعیا و آفل.
۲. کاربرد اسم تفضیل چیست؟
اسم تفضیل برای مقایسه دو نفر یا دو شیء به کار میرود؛ در واقع آن دو را از نظر یک ویژگی مشترک مقایسه کرده و یکی را برتر معرفی میکند.
۳. جمع بستن اسم تفضیل چگونه است؟
اسم تفضیل جمع مذکر بر وزنهای «أفاعل، أفعلون» و اسم تفضیل جمع مونث بر وزنهای «فُعَل، فُعلیات» ساخته میشود.
تمرینات
با هم به مرور چند تمرین در مورد اسم تفضیل در عربی میپردازیم.
۱.از کدام گزینه نمیتوانید برای ساختن اسم تفضیل استفاده کنید؟
الف) شجع
ب) تاخُّر
ج) ماأکثر
د) جفا
جواب صحیح، گزینه ج است. زیرا با فعل منفی نمیتوانید اسم تفضیل بسازید.
۲. کدام کلمه اسم تفضیل است؟
الف) أخرس
ب) أحمر
ج) علیا
د) عمیاء
پاسخ صحیح، گزینه ج است.
۳. کلمه خیر در کدام یک از موارد زیر اسم تفضیل است؟
الف) الخير في ما وَقَعَ!
ب) خيرُ النّاسِ مَنْ يُجْبِرُ نفسَه على الخير!
ج) خير الأعمال أَوْسَطُها!
د) أُحِبُّ أَن أَقومَ بخيرِ الأعمالِ في الحياة!
پاسخ صحیح، گزینه الف است زیرا بعد از خیر هیچ اسمی نیامده و با حرف جر فی همراه است.
جمع بندی
اسم تفضیل، اسمی است که به منظور نشان دادن برتری یک ویژگی یا صفت خاص در یک فرد یا شیء نسبت به فرد یا شیء دیگر به کار میرود. اسم تفضیل در عربی از ریشه سه حرفی یک فعل معلوم، مثبت، ثلاثی مجرد، تام، قابل صرف با قابلیت تفضیل ساخته میشود. اسم تفضیل در مذکر بر وزن «أفعَل» و در مؤنث بر وزن «فُعلی» ساخته میشود. اسم تفضیل در جمله میتواند در حالتهای مختلفی به کار رود که هر یک قواعد مخصوص به خود را دارند.
