مقدمه
فعل معین یا کمکی افعالی هستند که میتوانیم با کمک آنها فعل مرکب یا دو قسمتی بسازیم. این افعال انواع مختلفی دارند و با کمک آنها میتوان معانی گوناگونی را رساند. در این مقاله میخواهیم به بررسی انواع فعل معین بپردازیم. با ادامه این مطلب ما را همراهی کنید.
فعل معین یا کمکی چیست؟
این افعال ویژگیهای خاصی دارند و میتوان با مشخصات زیر این افعال را تعریف کرد:
افعال کمکی آن دسته از فعالهایی هستند که با استفاده از آنها میتوان افعال دیگر را صرف کرد.
این افعال شامل: داشتن، بودن، شدن، استن، پاشیدن، داشتن، یارستن (جرات کردن) و خواستن میشود.
هر زمان که این افعال را در معنای اصلی خودشان استفاده نکنیم و با کمک آنها بخواهیم فعل و زمان دیگری را صرف کنیم، داشتن، بودن و… جز افعال معین محسوب میگردند. به عنوان مثال، وقتی بخواهیم زمان ماضی بعید، ماضی استمراری، فعل مجهول، فعل مستقبل و انواع استمرار را بیان کنیم.
دستهبندی افعال کمکی
افعال کمکی را میتوان به چند دسته تقسیم کرد که در ادامه این گروهبندیها را بررسی میکنیم.
- گروه اول:
فعل معین نمود ساز
فعل معنی وجه ساز
فعل معین جهتساز
فعل معین زمان ساز
- گروه دوم:
فعل معین زمان ساز
فعل معین مجهول ساز
فعل معین وجه ساز
در این مطلب دستهبندی دوم را بررسی میکنیم.
گام به گام، نمونهسوالات، نکات روانشناسی، برنامهریزی تحصیلی، آزمایشهای علمی و …
منظور از فعل معین زمان ساز چیست؟
در این حالت از افعال کمکی برای اشاره به زمانی خاص استفاده میکنیم. دو فعل کمکی زمان ساز شامل موارد زیر میشوند:
بودن
خواستن
فعل معین «بودن» چیست؟
بودن را میتوان در 2 زمان گذشته و حال صرف کرد. این فعل مفهوم «اسنادی» را می رساند یعنی با کمک آن میتوان نمود کامل چیزی را نشان داد. مثال:
من دانشآموز باهوشی بودم.
او دانشآموز باهوشی بود.
آنها دانشآموز باهوشی بودند.
همان طور که میبینید، این فعل را میتوان در حالت اسنادی و در 6 صیغه زیر صرف کرد:
بودم
بودی
بود
بودیم
بودید
بودند
کاربرد دیگر آن ساخت فعل ماضی بعید است. با ماضی بعید میتوانیم نشان دهیم که یک عمل در گذشته به صورت کامل انجام شده و پایان یافته است. فرمول ساخت ماضی بعید:
صفت مفعولی+ صرف فعل بودن
مثال:
برای تحصیل به مدرسه خاتمالانبیا رفته بودم.
مینا به خانه پدرش رفته بود.
نکته: اگر از فعل بودن به معنای «وجود داشتن» استفاده کنیم، دیگر نمیتوانیم آن را فعل کمکی بدانیم. بلکه خود «بودن» فعل اصلی میشود و در شکل مضارع اخباری باید آن را به «است یا هست» تبدیل کنیم. در مضارع التزامی نیز «باشد» جایگزین آن میشود. پس تنها در حالات پیشین که توضیح دادیم، میتوانیم آن را فعل کمکی بگیریم. نه در جملهای مانند «مریم در مدرسه بود.» مضارع اخباری این جمله برابر است با «مریم در مدرسه است.»
فعل معین «خواستن» چیست؟
وقتی از فعل «خواستن» برای نشان دادن «انجام کاری در آینده» استفاده کنیم، این فعل در دسته افعال کمکی قرار میگیرد.
نکته: وجه زمان ساز فعل «خواستن» از بن مضارع «خواه» مشتق میشود. یعنی باید از «خواهم، خواهی، خواهد، خواهیم، خواهید، خواهند + فعل» استفاده کنیم.
مثال:
مریم تا فردا خودش را به تهران خواهد رساند.
حسین پنجشنبه به مدرسه خواهد رفت.
من تا 5 ساعت دیگر کتاب را خواهم آورد.
منظور از فعل معین مجهولساز چیست؟
وقتی انجامدهنده یک فعل مشخص نباشد، آن را مجهول مینامیم. در واقع فعل مجهول فعلی است که فاعل ندارد. برای اینکه بتوانیم فعل مجهول بسازیم باید از افعال گذرا استفاده کنیم. یعنی افعالی که متعدی و مفعول پذیر هستند. در واقع میتوانیم از مفعول این افعال به جای فاعل (در وجه مجهولی فعل) استفاده کنیم. فرمول ساخت:
صفت مفعولی + فعل شدن
نکته: فعل «شدن» میتواند در معنای اسنادی و به تنهایی به کار برود. به عنوان مثال:
حالم بد شد.
معلم وارد کلاس شد.
وقتی از فعل «شدن» به عنوان جز دوم فعل مجهول استفاده شود، قابلیت اسنادی خود را از دست میدهد و تبدیل به فعل معین میشود. برای ساخت فعل مجهول:
ابتدا فاعل را حذف کنید.
سپس مفعول را به جای فاعل بگذارید.
فعل جمله به صفت مفعولی تبدیل کنید= بن ماضی فعل+ ه
استفاده از فعل کمکی شدن در زمان مناسب و صیغه مفعولی درست و اضافه کردن صفت مفعولی به آن.
مثال:
حالت معلوم: راننده بچهها را به مدرسه برد.
حالت مجهول: بچهها به مدرسه برده شدند.
همانطور که مشاهده کردید، پس از قرار دادن مفعول در جایگاه نهاد، فعل شدن با توجه به نهاد جدید تغییر پیدا کرد.
مثال دوم:
حالت معلوم: شیما کتابها را به کتابخانه تحویل داد
حالت مجهول: کتابها به کتابخانه تحویل داده شدند.
مثال سوم:
حالت معلوم: شیما کتابها را به کتابخانه تحویل خواهد داد.
حالت مجهول: کتابها به کتابخانه تحویل داده خواهند شد.
منظور از فعل معین وجهساز چیست؟
در این حالت از افعال زیر استفاده میشود:
بایستن یا باید
خواستن
شایستن یا شاید
توانستن
این افعال نشاندهنده احتمال، آینده، توانایی و ضرورت هستند.
نکته: فعل خواستن جز افعال کمکی زمان ساز است.
در زبان فارسی مدرن دیگر از بایستن و شایستن استفاده نمیشود و به جای آن از واژگان باید و شاید استفاده میکنیم. فعل توانستن نیز به صورت مستقل به کار میرود. با توجه به این موارد، تنها میتوان از شکل مضارع التزامی «بودن» برای فعل کمکی وجه ساز استفاده کرد. این فعل که به صورت «باش» کاربرد دارد، مفهوم التزام و احتمال را میرساند. مثال:
راه رفتنی را باید رفت.
نکته: برخی از متخصصین میگویند که هر وقت افعال کمکی را همراه با مصدر یا مصدر مرخم به گونهای در جمله بیاوریم که شناسه یا شخص در آن معلوم نباشد، میتوانیم فعل را فعل کمکی یا معین بنامیم. به این ترتیب، فعل کمکی وقتی با فعل غیرشخصی بیاید، در دسته وجه سازان قرار میگیرد. درنتیجه، فعل کمکی شناسه میگیرد. در حالی که فعل اصلی بدون شناسه به کار میرود.
سخن نهایی
در این مقاله به بررسی فعل معین یا کمکی پرداختیم و انواع آن را توضیح دادیم. با استفاده از این افعال میتوانیم معانی جدیدی به فعلها بدهیم. بعضی از این افعال در حالت مستقل نیز به کار میروند؛ اما با قرار دادن آنها در فرمولهای ذکر شده، تبدیل به فعل معین میشوند. به عنوان مثال، فعل «بودن» هم به صورت مستقل کاربرد دارد و هم به صورت فعل معین. آیا شما هم میتوانید چند مثال در این زمینه بیاورید؟ لطفاً نظرات و پیشنهادات خود را در بخش دیدگاه با ما در میان بگذارید.
