فعل اجوف چیست؟ – توضیح به زبان ساده با مثال و تمرین

مقدمه

آشنایی با انواع افعال و صرف آنها برای تسلط به زبان عربی اهمیت بسیاری دارد. برخی از افعال عربی، ساختار پیچیده‌تری نسبت به بقیه دارند که همین مسئله، یادگیری قواعد صرفی آنها را برای دانش آموزان دشوارتر می‌سازد. در این مطلب قصد داریم به معرفی یکی از معروف‌ترین افعال عربی یعنی فعل اجوف بپردازیم.

فعل اجوف چیست؟

فعل اَجوَف، فعلی است که حرف ریشه میانی آن یکی از حروف عله (ا، و، ی) باشد. این حرف میانی در برخی از صرف‌های فعل، قابل مشاهده نیست؛ به همین دلیل، درک الگوهای صرف این افعال از اهمیت بالایی برخوردار است. چرا به این افعال، فعل اجوف می‌گویند؟ دلیل این نامگذاری، آن است که گاهی در هنگام صرف، این حرف میانی (که یک حرف عله است) ناپدید می‌شود و یا تغییر می‌یابد. این تغییر به گونه‌ای است که گویی بخش درونی یا میانی فعل حذف شده و نوعی «خالی بودن» یا «حفره» در وسط فعل ایجاد می‌شود. اجوف در عربی به معنای حفره‌دار است و به همین مسئله اشاره دارد.

به مثال‌های زیر توجه کنید:

• قالَ الطّالِبُ: قال (گفت) اجوف ماضی
• یَقولُ المُعَلِّمُ: یَقولُ (می‌گوید) فعل اجوف مضارع 

انواع فعل اجوف

افعال اجوف بر اساس حرف علّه اصلی خود به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند: اجوف واوی و اجوف یایی.

اجوف واوی

حرف میانی در ریشه این فعل‌ها، حرف «و» است که در زمان صرف به «ا» تبدیل می‌شود. برای شناخت این نوع افعال باید به صرف مضارع یا مصدر آنها توجه کنید.

مثال: ریشه فعل قالَ، قَوَلَ بوده است. به همین دلیل، مضارع آن یَقُولُ است. در جدول زیر، صرف فعل اجوف واوی (قالَ – یَقولُ – قُلْ) را مشاهده می‌کنید.

اجوف یایی 

در اجوف یایی، دومین حرف اصلی فعل (عین الفعل) ی است. حرف ی معمولاً در صیغه‌های ماضی و مضارع دچار تغییر می‌شود.

مثال: ریشه فعل باعَ (فروخت) ب-ی-ع است. از آنجا که حرف میانی آن ی است، این فعل یک اجوف یایی محسوب می‌شود. در جدول زیر، صرف فعل اجوف یایی (باعَ – یَبِیعُ – بِعْ) را مشاهده می‌کنید.

اعلال فعل اجوف

افعال در زبان عربی به دو دسته سالم و معتل تقسیم می‌شوند. افعال معتل به فعل‌هایی گفته می‌شود که یکی از حروف اصلی ریشه آنها، حرف عله (ا، و، ی) است. برای آنکه تلفظ این افعال راحت‌تر شود، قواعدی به نام اِعلال بر روی آنها اعمال می‌شو. فعل اجوف، یک نوع خاص از فعل معتل است و از این قاعده مستثنی نیست. در ادامه، قواعد اصلی اعلال در افعال اجوف را بررسی می‌کنیم.

۱. اعلال به اِسکان: در این قاعده، حرف عله ساکن می‌شود. این وضعیت زمانی اتفاق می‌افتد که حرف عله در ریشه متحرک بوده و پس از اعمال قاعده، ساکن می‌شود. به عنوان مثال: 

کلمه یَزْیِیدُ (از ریشه: زَیَدَ) به یَزیدُ تغییر می‌یابد.

۲.اعلال به حذف: اگر دو حرف ساکن پشت سر هم قرار بگیرند و حرف اول عله باشد، برای جلوگیری از التقاء ساکنین، حرف عله حذف می‌شود. به عنوان مثال:

برای ساخت فعل امر از یَقُولُ (می‌گوید) ابتدا یَقولُ به «قُ و لْ» تبدیل می‌شود. در اینجا دو حرف ساکن پشت سر هم قرار گرفته‌اند:  «و» و «لْ.». با توجه به قاعده اعلال به حذف برای جلوگیری از این وضعیت، حرف علّه «و» حذف شده و «قُ و لْ» به «قُلْ» تبدیل می‌شود.

۳. اعلال به قلب: اگر حرکت حرفی که قبل از حرف عله قرار دارد، با آن ناسازگار باشد، حرف عله به حرف عله‌ای که مناسب آن حرکت باشد، تغییر می‌‌کند. به عنوان مثال:

کلمه خَوِفَ (ترسید) به دلیل اینکه حرکت فتحه با «و» ناسازگار است، به خافَ تبدیل می‌شود.

تمرینات فعل اجوف

در بخش زیر با ارائه ۵ سوال چهار گزینه‌ای به همراه پاسخ صحیح آنها به مرور مطالب ذکر شده در بالا می‌پردازیم.

۱. کدام گزینه فعل اجوف است؟

 الف) وَجَدَ 

ب) سَارَ 

ج) وَعَدَت

د) اِتَّقَیْتَ

پاسخ صحیح: گزینه ب

۲. فعل «صَامُوا» چه نوع فعلی است؟

 الف) مثال یایی

 ب) مثال واوی

 ج) اجوف واوی

 د) اجوف یایی

پاسخ صحیح: گزینه ج اجوف ( ریشه فعل «صاموا»، ص-و-م است که یک فعل اجوف واوی است)

۳. در کدام جمله، فعل اجوف یایی به کار رفته است؟

 الف) «قَامَ رَسُولُ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ…»

 ب) «قُلْ إِنِّی أَخَافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذَابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ»

 ج) «فَجَاءَ رَجُلٌ یَسْعَیٰ »

 د) «لَنُجَازِیَنَّ الَّذِینَ صَبَرُوا أَحْسَنَ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ»

پاسخ صحیح : گزینه ج (ریشه فعل «جاءَ» ج-ی-ء است و یک فعل اجوف یایی محسوب می‌شود)

۴. فعل «هَابَ» (ترسید) در صیغه «ماضی جمع مؤنث مخاطب» چگونه است؟

 الف) تَهَبْنَ

 ب) هِبْتُنَ

ج) هَبْنَ

 د) هابُوا

پاسخ صحیح: گزینه ب

۵. کدام گزینه در مورد جمله زیر صحیح است؟

 «… وَ قَدْ فَازَ بِهَا مَنْ سَعَی»

الف) «فَازَ» فعل ناقص یایی است. 

ب) «فَازَ» نوعی فعل مثال یایی است.

ج) «فَازَ» فعل اجوف واوی است. 

د) «فَازَ» اعلال به سکون دارد.

پاسخ صحیح: گزینه ج (ریشه فعل «فَازَ» ف-و-ز است و یک فعل اجوف واوی محسوب می‌شود. در این فعل اعلال به قلب اتفاق افتاده؛ یعنی حرف «و» به «ا» تبدیل شده است)

جمع‌بندی

فعل اجوف به فعلی گفته می‌شود که دومین حرف اصلی آن، یکی از حروف عله (الف، واو یا یاء) باشد. این افعال در هنگام صرف دچار تغییراتی در شکل ظاهری می‌شوند که به آن اعلال می‌گویند. این تغییرات در هنگام صرف فعل، به‌ویژه در زمان ماضی و مضارع به وضوح دیده می‌شود .افعال اجوف با توجه به ریشه خود به دو دسته اجوف واوی و اجوف یایی تقسیم می‌شوند.