مقدمه
دوپهلو حرف زدن، یک توانایی کلامی ظریف محسوب میشود. این شیوه بیان در ادبیات فارسی با نام آرایه «ایهام» شناخته میشود که به کلام عمق و زیبایی میبخشد. این آرایه به جای بیان مستقیم، معنای پنهان را در دل واژهها جای میدهد و ذهن خواننده را به کشف لایههای جدیدی از معنا دعوت میکند. در این مطلب به طور کامل توضیح میدهیم که ایهام چیست و چه انواع و کاربردهایی دارد.
آرایه ایهام چیست؟
ایهام، یکی از آرایههای معنوی برجسته و پرکاربرد در ادبیات فارسی است که به شعر و نثر غنا و پیچیدگی خاصی میبخشد. ایهام از واژه «وهم» میآید و در لغت به معنای به «شک و گمان انداختن» است .در این آرایه، کلمهای به کار میرود که دو معنای متفاوت دارد: یکی نزدیک و آشکار و دیگری دور و پنهان. ذهن خواننده ابتدا به سراغ معنی نزدیک واژه میرود؛ اما با کمی دقت و تأمل، معنی دوم نیز کشف میشود. این آرایه که با نامهای توریه و تخییل نیز شناخته میشود، مخاطب را به یک بازی فکری دعوت میکند تا لایههای پنهان متن را کشف کند و لذت کشف درک عمیقتر را به او هدیه میدهد. این فرآیند ذهنی به متن پیچیدگی و زیبایی خاصی میبخشد و باعث ارتباط عمیقتر خواننده با اثر میشود. بسیاری از شاعران بزرگ فارسی از آرایه ایهام استفاده کردهاند. با این حال حافظ در به کارگیری این آرایه به اوج مهارت رسیده است و به عنوان استاد بی رقیب آرایه ایهام شناخته میشود. به این غزل از حافظ دقت کنید:
«با چشم و ابروی تو چه تدبیر دل کنم؟ وه زین کمان که بر بیماری میکشی»
در این بیت، کلمه «کمان» ایهام دارد: در معنی نزدیک به کمان ابرو اشاره دارد و در معنی دورتر به کمان سلاح اشاره میکند که شاعر آن را بر بیمار (دل عاشق) میکشد.
مثالهای آرایه ایهام
در ادامه ۳ مثال از آرایه ایهام ارائه میدهیم. مرور آنها به شما کمک میکند که ایهام را به طور عمیقتری درک کنید.
مثال اول آرایه ایهام
«دیشب صدای تیشه از بیستون نیامد شاید به خواب شیرین، فرهاد رفته باشد»
در این بیت، آرایه ایهام در کلمه «شیرین» به کار رفته است. شاعر با کلمه شیرین، یک بازی ذهنی ایجاد کرده و ذهن مخاطب را درگیر میکند.
- معنی نزدیک و آشکار این کلمه، لذتبخش و خوشایند است و شاعر در ظاهر میگوید که فرهاد به خواب عمیق و لذت بخش فرو رفته است.
- معنی دور و مورد نظر شاعر، نام معشوقه فرهاد یعنی شیرین بوده و خواب شیرین به معنای خواب دیدن شیرین است. این ایهام باعث میشود که خواننده همزمان دو معنی را درک کند: هم خوابی عمیق و آرام و هم خواب دیدن معشوق.
مثال دوم آرایه ایهام
«گفتم که بوی زلفت گمراه عالمم کرد گفتا اگر بدانی هم اوت رهبر آید»
در این بیت از حافظ، آرایه ایهام در کلمه «بوی» به کار رفته است که دو معنای متفاوت را به ذهن میآورد.
- معنی اول (نزدیک) این واژه، بوی خوش و دل انگیز زلف معشوق است. در این حالت، شاعر میگوید که بوی زلف معشوق او را گمراه کرده است.
- معنی دوم (دور و اصلی) آن «امید و آرزو» است. شاعر میگوید که امید و آرزوی وصال به زلف معشوق، او را از مسیر اصلی زندگی گمراه کرده است. در پاسخ، معشوق میگوید: اگر بدانی، همین امید هدایتت میکند و راه درست را نشانت میدهد. این ایهام به زیبایی تضاد میان گمراهی و هدایت را در مسیر عشق به تصویر میکشد.
مثال سوم آرایه ایهام
« پیاپی بکش جام و سرگرم باش بهل گر بگیرند بیکارها»
در این بیت از علامه طباطبایی، آرایه ایهام در کلمه «سرگرم» وجود دارد که دو معنی متفاوت را منتقل میکند:
- معنی نزدیک و آشکار أن، مشغول شدن به کار یا فعالیتی است. در این حالت شاعر توصیه میکند که پیاپی جام بنوشید و مشغول شوید.
- معنی دور و اصلی این واژه، گرمای سر و مستی ناشی از نوشیدن باده است. این معنی با کلمه «بکش جام» کاملاً مرتبط است و معنای اصلی بیت را عمیقتر میکند. شاعر با این ایهام به مستی و بیخیالی از دنیا اشاره میکند و بیکاران را کسانی میداند که از این لذت بیخبرند.
انواع آرایه ایهام
آرایه ایهام انواع مختلفی دارد که در بخش زیر با آنها آشنا میشوید.
۱.ایهام تناسب
ایهام تناسب یکی از انواع ایهام است که در آن، شاعر کلمهای را با دو معنی متفاوت به کار میبرد. یکی از این معانی مقصود شاعر است و دیگری برای ایجاد تناسب با کلمات دیگر در جمله استفاده میشود. به عبارت دیگر شاعر با استفاده از معنی غیرمقصود کلمه، یک ارتباط پنهان با دیگر اجزای جمله برقرار میکند تا زیبایی و پیچیدگی اثر را افزایش دهد. به مثال زیر توجه کنید:
«در سینه ما فشاند، هر قطره خون، خون شد و رُخ ما تر کرد»
در این بیت، کلمه «خون» دارای ایهام تناسب است: معنی مقصود شاعر، خون دل خوردن و گریه کردن و معنی غیرمقصود، خون ریخته شده است. شاعر با استفاده از معنی غیرمقصود (خون ریخته شده) با کلمات «قطره» و «رخ» تناسب ایجاد میکند تا خواننده ابتدا به معنای ریخته شدن خون و تر شدن صورت فکر کند. اما با کمی دقت متوجه میشود که منظور اصلی شاعر، غم و اندوهی است که باعث خون دل خوردن و اشک ریختن او شده است.
ایهام تناسب تلمیحی
ایهام تناسب تلمیحی یکی از زیرمجموعههای آرایه ایهام تناسب است و زمانی اتفاق میافتد که یک کلمه دارای ایهام به واسطه تلمیح با کلمات دیگر در شعر تناسب پیدا میکند. به عبارت دیگر، کلمه مورد نظر با اشاره به یک داستان یا رویداد تاریخی با کلمهای دیگر تناسب ایجاد میکند. به مثال زیر توجه کنید:
«محمود بود عاقبت کار در این راه گر سر برود در سودای ایازم »
در بیت بالا، کلمه «محمود» ایهام تناسب تلمیحی دارد: معنی نزدیک آن «ستوده و قابل تحسین» است که با مفهوم کلی بیت سازگاری دارد. معنی دور (اصلی و تلمیحی) آن به نام «سلطان محمود غزنوی» اشاره دارد. شاعر در این بیت از معنی دوم (سلطان محمود) برای ایجاد تناسب با کلمه «ایاز» که نام غلام سلطان محمود بوده، استفاده کرده است. این ایهام به داستان عشق و علاقه سلطان محمود به ایاز تلمیح دارد و یک معنای عمیقتر را به ذهن خواننده میآورد.
۲. ایهام تضاد
ایهام تضاد یک نوع دیگر از آرایه ایهام است که در آن، یک کلمه با دو معنی متفاوت به کار میرود. یکی از این معانی مقصود شاعر است و دیگری با کلمهای دیگر در همان بیت، تضاد ایجاد میکند. در واقع، این آرایه ترکیبی هوشمندانه از ایهام و تضاد است که با ایجاد یک تضاد پنهان به عمق معنایی شعر میافزاید. به مثال زیر توجه کنید:
«روزی که در بر دوستان، چون بندگان باشی شیرین شود از لعل تو، هر تلخ و هر دشوار»
در این بیت، کلمه «شیرین» ایهام تضاد دارد: معنی نزدیک و مقصود آن لذتبخش و خوشایند است. معنی دور و متضاد به نام «شیرین» اشاره دارد. شاعر در اینجا با استفاده از معنی دور (شیرین)، آن را در برابر کلمه «تلخ» قرار میدهد تا یک تضاد ظریف ایجاد کند.
۳. ایهام ترجمه یا ترادف
ایهام ترجمه یا ایهام ترادف زمانی رخ میدهد که یک کلمه دارای دو یا چند معنی متفاوت است که یکی از آنها ترجمه یا مترادف کلمه دیگری در همان بیت یا شعر باشد. این کلمات میتوانند هر دو فارسی یا عربی باشند، یا یکی فارسی و دیگری عربی. این آرایه که اولین بار توسط شمسالعلما محمدحسین گرگانی مطرح شد، از ایهام تناسب هنریتر و پیچیدهتر است. به مثال زیر توجه کنید:
«با محتسب عیب مگویید که او نیز پیوسته چو ما در طلب عیش مدام است»
در این بیت، کلمه «مدام» ایهام ترجمه دارد. معنی نزدیک و آشکار آن، «پیوسته» است که در همین بیت نیز با کلمه پیوسته هممعنی و مترادف است. اما معنی دوم و پنهان آن، «شراب» است. شاعر با این ایهام به خواننده میگوید که محتسب نیز مانند ما پیوسته در طلب عیش و بادهنوشی است. این بازی زبانی به زیبایی نشان میدهد که چگونه یک کلمه میتواند همزمان دو معنای متفاوت را منتقل کند.
۴. ایهام تبادر
ایهام تبادر زمانی رخ میدهد که یک کلمه با دو معنی متفاوت در شعر به کار میرود. یکی از این معانی مقصود اصلی شاعر است؛ اما معنی دیگر به دلیل ارتباط و تناسب با کلمات دیگر در جمله به سرعت به ذهن خواننده خطور میکند. این نوع ایهام به دلیل شباهت به ایهام تناسب، گاهی با آن اشتباه گرفته میشود. در واقع، ایهام تبادر بر اساس خطور معنایی عمل میکند، به این صورت که معنی غیرمقصود، به سرعت در ذهن خواننده تداعی میشود و با کلمات دیگر، یک تناسب پنهان ایجاد میکند. به مثال زیر توجه کنید:
«ای مهربانتر از برگ در بوسههای باران بیداری ستاره، در چشم جویباران»
در این بیت، کلمه «چشم» دارای ایهام تبادر است: معنی مقصود (دور) آن دیدگان است و در اینجا به نگاه و زیبایی جویباران اشاره دارد. معنی متبادر (نزدیک) آن به دلیل همنشینی با کلمه «جویباران» بلافاصله کلمه «چشمه» به ذهن میآید. این نوع ایهام به دلیل تبادر معنایی (خطور کردن سریع معنی) به زیبایی شعر میافزاید.
۵. ایهام استخدام
این ایهام، ترکیبی از دو آرایه ایهام و استخدام است که به سه نوع اصلی تقسیم میشود. در ادامه، هر یک از این سه نوع ایهام استخدام را با مثالهای دقیق بررسی میکنیم.
استخدام تشبیهی
ایهام استخدام تشبیهی زمانی به کار میرود که کلمهای با دو معنی متفاوت در شعر ظاهر میشود؛ به طوری که یکی از معانی آن برای مشبّه و معنی دیگر برای مشبّهبه استفاده میشود. این آرایه، ترکیبی از ایهام، استخدام و تشبیه است و با ایجاد یک ارتباط معنایی پنهان میان دو جزء تشبیه به شعر زیبایی میبخشد. به مثال زیر توجه کنید:
«بازآ که در فراق تو چشم امیدوار چون گوش روزهدار بر الله اکبر است»
در این بیت از سعدی، آرایه ایهام در عبارت «الله اکبر» به کار رفته است که دو معنای متفاوت را به طور همزمان به ذهن میآورد و یکی از این معانی برای مشبّه و دیگری برای مشبّهبه استفاده شده است. در اینجا مشبّه (چشم امیدوار) به دروازه الله اکبر یا دروازه قرآن اشاره دارد و حالت انتظار چشمی را نشان میدهد که با امید به دیدار کعبه مینگرد. از سوی دیگر، مشبّهبه (گوش روزهدار)است، اذان مغرب و زمان افطار را به ذهن میآورد. با این ایهام، سعدی بی قراری عاشق برای دیدار با معشوق را به زیبایی به تصویر میکشد و آن را به انتظار بیتابانه روزهدار برای شنیدن اذان و افطار تشبیه میکند.
استخدام غیرتشبیهی
ایهام استخدام غیرتشبیهی زمانی رخ میدهد که یک کلمه با دو معنی متفاوت در شعر به کار میرود؛ اما هیچ کدام از این معانی برای تشبیه استفاده نمیشوند. در این حالت، دو کلمه دیگر در همان بیت، هر یک به یکی از معانی کلمه ایهامدار اشاره دارند و آن را تقویت میکنند. این آرایه برخلاف ایهام استخدام تشبیهی بر پایه عدم تشبیه بنا شده و صرفاً با استفاده از ارتباط معنایی کلمات، یک پیچیدگی ظریف ایجاد میکند. به مثال زیر توجه کنید:
«من گرچه سیهرویم و از دور، آفتابم شرمنده از روی تو چون ماه تابانم»
در این بیت، آرایه ایهام استخدام غیرتشبیهی در کلمه «تابانم» به کار رفته است. این کلمه دو معنی کاملاً متفاوت دارد که هیچ یک از آنها برای تشبیه استفاده نشدهاند. معنی اول آن، «تابیدن و درخشیدن» است که با کلمه «آفتاب» در ابتدای بیت مرتبط است. معنی دوم، «تاب و توان و قدرت» است که با کلمه «شرمنده» در همین بیت تناسب دارد. حافظ با استفاده از این ایهام به طور همزمان دو مفهوم را بیان میکند: هم شرمندگی خود را از زیبایی معشوق (که تاب و توانش را گرفته) و هم تابیدن و درخشیدن خود را مانند آفتاب.
استخدام ضمیر
ایهام استخدام ضمیر زمانی رخ میدهد که یک کلمه با دو معنی متفاوت در شعر به کار میرود و یک ضمیر به یکی از این معانی اشاره دارد. در این آرایه، خواننده در ابتدا فقط یک معنی از کلمه را درک میکند، اما با توجه به ضمیر به کار رفته در ادامه بیت، معنی دوم و پنهان آن آشکار میشود و ارتباطی ظریف میان کلمات و ضمیر برقرار میشود. به مثال زیر توجه کنید:
« آدمی در عالم خاکی نمیآید به دست عالمی دیگر بباید ساخت وز نو آدمی او را »
در این بیت، کلمه «عالم» ایهام دارد که در ابتدا به معنی جهان است. اما ضمیر «او» در ادامه، معنای دوم «عالم» یعنی «شخص دانا» را برجسته میکند. این ارتباط ظریف میان «عالم» و ضمیر «او»، آرایه ایهام استخدام ضمیر را به وجود آورده است.
۶. ایهام دوگانه خوانی
به نوعی از ایهام گفته میشود که در آن، یک عبارت یا جمله را میتوان به دو شیوه متفاوت خواند و هر بار، یک معنای جدید از آن برداشت کرد. این آرایه عمدتا به ساختار صرفی و نحوی کلمات وابسته است و در برخی موارد با تغییر یک حرف، معنای کلی جمله تغییر میکند به مثال زیر توجه کنید:
«بی وفایی کنم و عهد بشکنم تا چو تو باشم و بر عهد تو بشکنم »
در این بیت، آرایه ایهام دوگانه خوانی در کلمه «شکنم» به کار رفته است. این کلمه با تغییر در تلفظ، دو معنای کاملاً متفاوت را در خود جای داده است. در خوانش اول با کسره به معنای «بشکنم» و «نابود کنم» است که شاعر با این معنی میگوید: «بیوفایی میکنم تا مانند تو پیمان بشکنم». اما در خوانش دوم با فتحه به معنای «شَکَنم» و «بزرگی» است که در این حالت، معنای بیت تغییر میکند: «بیوفایی میکنم تا مانند تو با شکوه و بزرگ شوم».
روشهای تشخیص ایهام در متون
تشخیص آرایه ایهام هیچ فرمول و قاعده مشخصی ندارد و کاملاً بر پایه تجربه و مطالعه است. هرچه بیشتر با ادبیات کلاسیک و اشعار شاعران بزرگ آشنا باشید و دایره واژگان خود را گسترش میدهید، به راحتی میتوانید کلمات ایهام خیز را در ابیات تشخیص دهید. برای یافتن ایهام در شعر یا نثر باید به صورت زیر عمل کنید:
- پیدا کردن کلمه چندمعنایی: ابتدا باید کلمهای را پیدا کنید که بیش از یک معنی داشته باشد.
- جایگذاری معانی: هر یک از معانی آن کلمه را به صورت جداگانه در جمله قرار دهید.
- تأیید ایهام: اگر با جایگذاری هر دو معنی، جمله همچنان قابل فهم و منطقی بود، آن کلمه دارای آرایه ایهام است.
رایجترین لغات ایهام دار
پیدا کردن کلمات چند معنایی، سختترین بخش تشخیص آرایه ایهام است. در ادامه جدولی شامل پرکاربردترین واژههای ایهامبرانگیز ارائه میدهیم که شناسایی ایهام را آسانتر میکند. به خاطر داشته باشید که این کلمات همیشه ایهام ندارند و ممکن است در یک متن، تنها یکی از معانی آنها مورد نظر شاعر باشد.
| کلمه ایهام برانگیز | معنی اول | معانی دیگر |
| آب | نوشیدنی | آبرو |
| باد | جریان هوا | فعل دعایی (باد) |
| باز | پرنده شکاری | دوباره، آشکار |
| باقی | باقیمانده | ماندگار |
| بس | کافی | بسیار |
| پاک | تمیز | بیگناه |
| پرده | پوشش، حجاب | پرده نقاشی یا نقالی |
| تیر | تیرکمان، پیکان | ماه تیر |
| خمش | خاموش | تخلص مولوی |
| دوش | دیشب | شانه |
| دل | قلب | میان، درون |
| دیدار | ملاقات | بن ماضی دیدن (دید) |
| داغ | سوزنده | سوگ |
| دام | حیوان | تله |
| دستان | دستها | لقب زال، فریب |
| دیده | چشم | بن ماضی دیدن |
| راحت | آسوده | نام یکی از گوشههای موسیقی |
| رود | رودخانه | نام یک ساز، فرزند |
| روی | چهره | چاره، امید |
| زخم | ضربه زدن | جراحت |
| سایه | مخالف نور | تخلص هوشنگ ابتهاج |
| شاهد | گواه، تماشاگر | زیبارو |
| شیرین | طعم شیرین | معشوق فرهاد، هر چیز دلنشین |
| شکسته | خرد شده | اصطلاحی موسیقی |
| شکر | مادهای شیرین | یکی از معشوقههای خسروپرویز |
| شور | پرنمک | شور و هیجان |
| صبر | بردباری | نام گیاهی تلخ |
| طاق | بیمانند، جفت | طاقچه، سقف |
| عهد | پیمان | دوره و زمانه |
| عزیز | دوستداشتنی | لقب صدراعظم در مصر باستان |
| عشاق | عاشقان | پرده موسیقی |
| کمر | قسمت میانی بدن | دامنه کوه، کمربند |
| کنار | پهلو | ساحل |
| لعل | سنگ قیمتی | لب |
| ماه | قمر | استعاره از یار |
| مردم | انسانها | مردمک چشم |
| مهر | محبت | خورشید |
| نوا | سر و سامان، صدا | یکی از دستگاههای موسیقی |
| نظامی | عضو نیروهای مسلح | نظامی گنجوی (شاعر) |
| وزن | اعتبار | آهنگ و موسیقی |
| ولی | اما | سرپرست، صاحب |
| کمان | تیر و کمان | کمان ابرو |
| خاموش | بیصدا | جای بینور |
| چادر | خیمه | نوعی پوشش زنانه |
| قرار | آرامش | وعده دیدار |
| گرم | پرحرارت | صمیمی |
| ضحاک | پادشاه ماردوش | خندان (به عربی) |
| قربان | فدایت شوم | تیردان |
| مشتری | خریدار | سیاره مشتری |
| آهو | حیوان | عیب |
| راه | مسیر | نام یکی از گوشههای موسیقی |
| بینوا | بیچاره | بیصدا و ناله |
| گلستان | باغ پر از گل | کتاب سعدی |
| داد | فریاد | بن ماضی دادن |
| سهم | بهره | تیر، ترس |
| نابرادر | برادر ناتنی | انسان نامرد |
| پست | کمارزش | مقام |
| فضا | محیط اطراف | جو زمین و بالاتر |
| پیاده | مقابل سواره | یکی از نقشهای شطرنج |
| تند | سریع | خشم، مزه تند |
تفاوت ایهام با آرایههای ادبی دیگر
آرایه ایهام به دلیل شباهتهای ظاهری با سایر آرایهها گاهی باعث سردرگمی میشود. در ادامه به تفاوتهای اصلی ایهام با برخی از آرایههای ادبی دیگر میپردازیم.
تفاوت ایهام با جناس
ایهام و جناس هر دو با واژههایی که دارای چند معنی هستند، سروکار دارند؛ اما به روشهای متفاوتی عمل میکنند. برای ساخت ایهام فقط به یک کلمه نیاز است که دارای چند معنی باشد؛ اما جناس با استفاده از دو یا چند کلمه یکسان یا شبیه به هم با معانی متفاوت ساخته میشود. همچنین جناس یک آرایه لفظی است که بر پایه شباهت یا یکسانی تلفظ کلمات بنا شده؛ در حالی که ایهام یک آرایه معنایی است که بر پایه چندمعنایی یک کلمه بنا شده است.
تفاوت ایهام با کنایه
ایهام و کنایه هر دو از آرایههای معنایی هستند که دو معنی را به ذهن تداعی میکنند؛ اما تفاوتهای مهمی با هم دارند. ایهام معمولاً در یک کلمه اتفاق میافتد؛ در حالی که کنایه در یک جمله یا عبارت کامل شکل میگیرد. همچنین در کنایه فقط معنی دور مد نظر شاعر یا نویسنده است و معنی نزدیک مورد توجه نیست؛ اما در ایهام هر دو معنی (نزدیک و دور) اهمیت دارند و میتوانند درست باشند.
تفاوت ایهام با تکرار
آرایه تکرار شامل تکرار یک یا چند کلمه با معنای یکسان است. اما در ایهام، یک کلمه به کار میرود که چند معنی متفاوت را به ذهن میرساند. هدف از آرایه تکرار، تأکید بر یک مفهوم خاص بوده؛ اما هدف ایهام، ایجاد ابهام و چند معنایی در کلام است.
تمرینات ایهام
مرور سوالات چهار گزینهای زیر به شما کمک میکند بر آرایه ایهام مسلطتر شوید.
۱. در کدام بیت، آرایه ایهام به کار رفته است؟
الف) دلا تا کی در این زندان فریب بند و زنجیر است چو مرغ از دام تن بگذر که جای تو نه در قفس است
ب) ز چاه غبغب و زلف سیاه دانهٔ خالش تو را ز چهرهٔ او ای دل چهها در دل گذرد
ج) گفتم ز مژگان تیر زن، گفتا به رویم تیر کن گفتم چرا دل میبری، گفتا دلی که غم نخورد
د) آن یار طلب کن که فشانَد غم تو کز دانه برآورد او شاخ و خم تو
پاسخ صحیح: گزینه د
پاسخ تشریحی: در گزینهی «د»، کلمه «خم» دارای ایهام است. معنی اول آن «پیچ و خم» است که با کلمه «شاخ» تناسب دارد. معنی دوم «خم» به معنی «ظرف بزرگ برای شراب» است که با کلمه «یار» (به معنی ساقی) و «غم» (که با شراب از بین میرود) تناسب دارد.
۲. در بیت زیر، کدام کلمه دارای ایهام است؟
«گفتم غم تو دارم، گفتا غمت سر آید گفتم که ماه من شو، گفتا اگر برآید»
الف) غم
ب) برآید
ج) ماه
د) غم
پاسخ صحیح: گزینه ب
پاسخ تشریحی: در این بیت، کلمه «برآید» به دو معنی «برآورده شدن» و «طلوع کردن» اشاره دارد. این دوگانگی معنایی که هر دو در بیت قابل درک هستند، آرایه ایهام را به وجود آورده است
۳. در بیت زیر، نوع ایهام کلمه «دل» کدام است؟
«دلی کز دست عشقت رفت هرگز باز نخواهد گشت وگر بازآیدت روزی، نباشد همچو اول دل»
الف) ایهام تناسب
ب) ایهام تضاد
ج) ایهام تبادر
د) ایهام استخدام
پاسخ صحیح: گزینه ب
پاسخ تشریحی: در بیت مورد نظر، کلمه «دل» دارای ایهام تضاد است. «دل» در معنی اول به «قلب» و در معنی دوم به «شجاعت» اشاره دارد. این دو معنی با یکدیگر در تضاد هستند.
۴. در بیت زیر، کدام کلمه دارای ایهام است؟
« روی چو گل، زار و دل چون برگ خزان باغبان در خون و چشمش خونفشان »
الف) زار
ب) خزان
ج) لعل
د) ساجدان
پاسخ صحیح: گزینه الف
پاسخ تشریحی: کلمه «زار» علاوه بر معنی «نزار و ضعیف» به معنای «باغ و گلستان» نیز به کار رفته است که با کلمه «گل» تناسب دارد.
۵. در کدام بیت، آرایه ایهام به کار نرفته است؟
الف) خورشید به تیغ اندر، شبها به فغان در عاشق به غم اندر، میخانه به خم در
ب) تا مرا زلف تو در جان و دل جا کرد، ای دلدار بوی او در هر کجا از من نشان داد، ای یار
ج) ز هر سو به گوشم رسد بانگ سحر که ای یار از این خواب شیرین برآی
د) هر که از غم تو گرید، ببارد از دیدهٔ خون چهرهاش زرد و دو چشمش پر از آب، ای دوست
پاسخ صحیح: گزینه د
پاسخ تشریحی: در گزینههای «الف» و «ب» و «ج» به ترتیب کلمات «فغان»، «بوی»، «برآی» دارای ایهام هستند. در گزینهی «د» هیچ کلمهای دارای ایهام نیست.
حرف آخر
در بخشهای فوق به طور کامل توضیح دادیم که آرایه ایهام چیست و چه انواع و کاربردهایی دارد. امیدواریم مطالعه مطلب امروز برای شما عزیزان مفید واقع شده باشد.
