آرایه مجاز چیست؟ – به زبان ساده با مثال و تمرین

تا حالا شده بگویید «کل کلاس ساکت شد» در حالی که منظورتان دانش‌آموزان کلاس بوده؟ یا وقتی تشنه هستید بگویید «یک لیوان آب خوردم» اما در واقع آب را خورده‌اید نه لیوان را؟ تبریک می‌گویم، شما بدون اینکه بدانید از یکی از زیباترین و پرکاربردترین آرایه‌های ادبی زبان فارسی یعنی آرایه مجاز استفاده کرده‌اید!

مجاز، دنیای کلمات را بزرگ‌تر و رنگارنگ‌تر می‌کند و به ما اجازه می‌دهد با واژه‌های کمتر، مفاهیم عمیق‌تری را بیان کنیم. در این مقاله از فیلیمو مدرسه، قرار است به زبان ساده و با مثال‌های فراوان یاد بگیریم که آرایه مجاز چیست، چطور آن را در شعر و متن تشخیص دهیم و چه تفاوتی با آرایه‌های دیگر مثل استعاره دارد. اگر آماده یک سفر هیجان‌انگیز به دنیای شیرین ادبیات هستید، با ما همراه باشید.

علاقه مجاز چیست؟

وقتی می‌گوییم مجاز، یعنی استفاده از یک کلمه به جای کلمه‌ای دیگر. اما این جایگزینی کاملاً بی‌حساب و کتاب نیست! بین کلمه‌ای که به کار می‌بریم (معنی مجازی) و کلمه‌ای که منظورمان است (معنی حقیقی)، باید یک ارتباط یا پیوند منطقی وجود داشته باشد. به این ارتباط و پیوند، «علاقه» می‌گویند. در واقع، علاقه همان مجوزی است که به ما اجازه می‌دهد کلمه‌ها را به جای هم به کار ببریم.

علاقه مجاز انواع مختلفی دارد که در ادامه به تفصیل آن‌ها را بررسی می‌کنیم. اما برای شروع، یک مثال ساده را ببینید تا مفهوم علاقه کاملاً برایتان جا بیفتد.

مثال علاقه مجاز

وقتی شاعر می‌گوید: «برآشفت ایران و برخاست گرد»، منظورش این نیست که خاک کشور ایران بلند شد و عصبانی شد! منظور شاعر، مردم ایران است. در اینجا:

• کلمه مجازی: ایران
• کلمه حقیقی: مردم ایران
• علاقه: محلیه یا رابطه مکانی. چون «ایران» محل زندگی «مردم ایران» است، شاعر از این علاقه استفاده کرده تا کلمه «ایران» را به جای «مردم ایران» به کار ببرد.

قرینه مجاز چیست؟

خب، حالا که فهمیدیم علاقه چیست، سؤال اینجاست: ما از کجا بفهمیم یک کلمه در معنای واقعی خودش به کار نرفته و مجاز است؟ اینجا پای «قرینه» به میان می‌آید. قرینه یعنی نشانه یا سرنخی در جمله که به ما کمک می‌کند تا بفهمیم منظور شاعر یا نویسنده، معنای غیرحقیقی کلمه است. قرینه دو نوع دارد:

1. قرینه لفظی (آشکار): نشانه‌ای که به صورت یک کلمه یا عبارت در خود جمله وجود دارد و مانع از برداشت معنای حقیقی می‌شود.
2. قرینه معنوی (پنهان): نشانه‌ای که در ظاهر جمله نیست، اما از مفهوم کلی کلام و شرایط آن می‌توان به آن پی برد.

مثال قرینه مجاز

به این بیت از حافظ توجه کنید:
«دست از طلب ندارم تا کام من برآید / یا تن رسد به جانان یا جان ز تن درآید»

در مصرع دوم، منظور از «جان ز تن درآید» مردن است. اما آیا می‌توان گفت «جان» در اینجا مجاز از «مردن» است؟ خیر. چون هیچ علاقه و ارتباطی بین این دو نیست. این آرایه کنایه است.

حالا این بیت را ببینید:
«سر آن ندارد امشب که برآید آفتابی»

در اینجا کلمه «سر» در معنای حقیقی (عضوی از بدن) به کار نرفته است. منظور شاعر «قصد و اندیشه» است.

• کلمه مجازی: سر
• کلمه حقیقی: قصد، اندیشه، خیال
• علاقه: جزئیه (سر که جزئی از بدن و محل اندیشه است، به جای کل مفهوم اندیشه آمده)
• قرینه: معنوی. از کل مفهوم مصرع می‌فهمیم که «سر داشتن» به معنی «قصد داشتن» است و نمی‌تواند به معنی واقعی سر باشد.

مثال برای آرایه مجاز

آرایه مجاز فقط در شعرهای قدیمی پیدا نمی‌شود؛ ما هر روز در صحبت‌هایمان از آن استفاده می‌کنیم. درک مثال‌های مختلف به شما کمک می‌کند تا این آرایه را بهتر بشناسید و به راحتی آن را تشخیص دهید. در ادامه چند مثال ساده و کاربردی از آرایه مجاز آورده شده است.

• «جهان انجمن شد بر آن تخت او» (فردوسی)
  • مجاز: جهان
  • معنی حقیقی: مردم جهان
  • علاقه: محلیه (محل به جای ساکنان محل)
• «قلم بردار و بنویس.»
  • مجاز: قلم
  • معنی حقیقی: نوشته، متن
  • علاقه: آلیه (ابزار به جای کاری که با آن انجام می‌شود)
• «او نان‌آور خانواده است.»
  • مجاز: نان
  • معنی حقیقی: رزق و روزی
  • علاقه: جزئیه (نان که جزئی از روزی است به جای کل آن)
• «تمام ده از جا بلند شد.»
  • مجاز: ده
  • معنی حقیقی: مردم ده
  • علاقه: محلیه (مکان به جای افراد ساکن در آن)

انواع مجاز با مثال

همانطور که گفتیم، «علاقه» یا همان رابطه منطقی بین معنای حقیقی و مجازی، انواع مختلفی دارد. شناخت این علاقه‌ها کلید اصلی برای تشخیص و درک آرایه مجاز است. در ادامه مهم‌ترین و پرکاربردترین انواع علاقه را با هم بررسی می‌کنیم.

مجاز به علاقه کلیه چیست؟

در این نوع مجاز، ما کل یک مفهوم را می‌گوییم اما منظورمان جزئی از آن است. این یکی از رایج‌ترین انواع مجاز در گفتار روزمره است.

• مثال: «انگشتانم را در گوشم کردم تا صدایش را نشنوم.»
  • در اینجا منظور از «انگشتان» کل پنج انگشت نیست، بلکه فقط «سر انگشت» است. پس کل (انگشتان) به جای جزء (سر انگشت) به کار رفته است.

مجاز به علاقه جزئیه

این نوع مجاز دقیقاً برعکس علاقه کلیه است. یعنی ما جزئی از یک چیز را نام می‌بریم اما منظورمان کل آن است. این نوع مجاز نیز بسیار پرکاربرد است.

• مثال: «به دیدارم بیا و سری به من بزن.»
  • در این جمله، منظور از «سر» فقط عضوی از بدن نیست، بلکه کل وجود شخص است. پس جزء (سر) به جای کل (تمام وجود فرد) به کار رفته است.
  • • منظور فقط شمشیرزن نیست، بلکه سرباز یا جنگجویی است که ممکن است نیزه و سپر هم داشته باشد. اما «شمشیرزن» که جزئی از هویت یک جنگجو است، به جای کل آن آمده است.مثال شعری: «بیامد دو صد مرد شمشیرزن»

   

   

مجاز به علاقه محلیه

در این مجاز، اسم محل یا ظرف را می‌آوریم، اما منظورمان چیزی یا کسی است که در آن محل قرار دارد (مظروف).

• مثال: «ایران در جام جهانی فوتبال گل کاشت.»
  • واضح است که کشور «ایران» به عنوان یک سرزمین جغرافیایی نمی‌تواند بازی کند. منظور «تیم ملی ایران» است. پس محل (ایران) به جای افراد حاضر در محل (تیم ملی) استفاده شده است.
• مثال: «یک بطری نوشابه خوردم.»
  • شما خود بطری را نمی‌خورید، بلکه محتویات آن را می‌نوشید. پس ظرف (بطری) به جای مظروف (نوشابه) آمده است.

مجاز به علاقه حالیه چیست؟

این نوع مجاز برعکس علاقه محلیه است. در اینجا، ما اسم چیزی که در یک مکان قرار دارد (مظروف) را ذکر می‌کنیم، اما منظورمان خود آن مکان (ظرف) است.

• مثال: «در رحمت الهی غرق شدم.»
  • رحمت الهی یک مکان یا دریا نیست که بتوان در آن غرق شد. منظور از «رحمت»، «جایگاه رحمت» یا همان بهشت است. پس مظروف (رحمت) به جای ظرف (جایگاه رحمت یا بهشت) به کار رفته است.

مجاز به علاقه لازمیه چیست؟

در این نوع مجاز، ما به جای ذکر مستقیم یک چیز، به یکی از ویژگی‌ها، نتایج یا لوازم جدانشدنی آن اشاره می‌کنیم. یعنی از معلول برای اشاره به علت استفاده می‌کنیم.

• مثال: «فلانی دست به خیر دارد.»
  • منظور این است که او فرد خیّری است و کارهای نیک انجام می‌دهد. «دست» که لازمه انجام کار خیر است، به جای خود «کار خیر» آمده است.

آرایه مجاز به علاقه علیه چیست؟

این مجاز که به آن علاقه سببیه هم می‌گویند، برعکس علاقه لازمیه است. در اینجا، ما علت یا سبب یک پدیده را ذکر می‌کنیم، اما منظورمان معلول یا نتیجه آن است.

• مثال: «امروز از آسمان آتش می‌بارید.»
  • منظور از «آتش»، «گرمای شدید» است. چون علت گرما خورشید (که نماد آتش است) می‌باشد، از علت به جای معلول (گرما) استفاده شده است.
• مثال شعری: «ابر می‌بارد و من می‌شوم از یار جدا» (امیرخسرو دهلوی)
  • «ابر» خودش نمی‌بارد، بلکه علت بارش «باران» است. پس علت (ابر) به جای معلول (باران) به کار رفته است.

آرایه مجاز به علاقه آلیه چیست؟

در این نوع مجاز، ما اسم ابزار یا وسیله انجام یک کار را می‌آوریم، اما منظورمان خود آن کاری است که با آن وسیله انجام می‌شود.

• مثال: «زبان خوش، مار را از سوراخ بیرون می‌آورد.»
  • منظور از «زبان»، خود این عضو بدن نیست، بلکه «سخن گفتن» است که با زبان انجام می‌شود. پس ابزار (زبان) به جای عمل (سخن) استفاده شده است.
• مثال: «قلمش خیلی خوب است.»
  • منظور وسیله نوشتن نیست، بلکه «سبک نویسندگی» اوست.

مجاز به علاقه جنس چیست؟

در این نوع مجاز، ما جنس و ماده سازنده یک شیء را به جای خود آن شیء به کار می‌بریم.

• مثال: «پشمینه پوشی از آنجا گذر کرد.»
  • منظور از «پشمینه»، لباسی است که از جنس پشم است. پس جنس (پشم) به جای محصول (لباس پشمی) آمده است.

مجاز به علاقه تضاد چیست؟

این نوع مجاز کمی متفاوت و همراه با طعنه و کنایه است. در اینجا، کلمه‌ای را در معنای کاملاً متضاد آن به کار می‌بریم.

• مثال: وقتی به یک فرد بسیار ترسو از روی طعنه می‌گوییم: «عجب پهلوانی هستی!»
  • در اینجا «پهلوان» (به معنی شجاع) به جای «ترسو» به کار رفته و علاقه آن تضاد است.

مجاز به علاقه شباهت

این نوع علاقه، مرز بین مجاز و استعاره است. در واقع، هرگاه علاقه بین دو کلمه شباهت باشد، آرایه ما استعاره خواهد بود. به همین دلیل برخی از ادیبان، استعاره را نوعی مجاز با علاقه شباهت می‌دانند.

• مثال: «سرو چمان من چرا میل چمن نمی‌کند» (حافظ)
  • منظور از «سرو»، یار بلندبالا است. علاقه بین «سرو» و «یار»، شباهت در قد و قامت است. این آرایه یک استعاره مصرحه است.

مجاز به علاقه صفت

در این حالت، صفت یک فرد یا شیء را به جای خود آن فرد یا شیء (موصوف) به کار می‌بریم.

• مثال: در داستان‌های حماسی می‌خوانیم: «تهمتن وارد میدان شد.»
  • «تهمتن» به معنی قوی هیکل، صفت رستم است. در اینجا صفت (تهمتن) به جای موصوف (رستم) به کار رفته است.

مجازهای پرکاربرد

اگرچه انواع علاقه مجاز زیاد است، اما در کنکور و آزمون‌های ادبیات، چند مورد از آن‌ها اهمیت و کاربرد بیشتری دارند. با تمرکز بر این موارد می‌توانید سرعت تست‌زنی خود را بالا ببرید:

• علاقه جزئیه: (گفتن جزء و اراده کل) مانند «سر» به جای «انسان».
• علاقه کلیه: (گفتن کل و اراده جزء) مانند «ایران» به جای «تیم ملی ایران».
• علاقه محلیه: (گفتن محل و اراده ساکنان آن) مانند «شهر» به جای «مردم شهر».
• علاقه آلیه: (گفتن ابزار و اراده کار) مانند «زبان» به جای «سخن».
• علاقه علیه: (گفتن علت و اراده معلول) مانند «ابر» به جای «باران».

روش تشخیص مجاز چیست؟

برای تشخیص آرایه مجاز در یک بیت شعر یا جمله، این مراحل ساده را دنبال کنید:

1. پیدا کردن کلمه مشکوک: به دنبال کلمه‌ای بگردید که در معنای اصلی و رایج خود به کار نرفته است.
2. بررسی معنای حقیقی: از خود بپرسید آیا معنای واقعی آن کلمه در جمله منطقی است؟ مثلاً در جمله «شهر به استقبالش آمد»، آیا یک شهر با ساختمان‌هایش می‌تواند حرکت کند؟ قطعاً نه.
3. پیدا کردن معنای مجازی: حالا ببینید منظور نویسنده از آن کلمه چه بوده است. (در مثال بالا، منظور «مردم شهر» بوده است).
4. کشف علاقه: مهم‌ترین مرحله! ببینید چه رابطه منطقی بین معنای حقیقی (شهر) و معنای مجازی (مردم شهر) وجود دارد. در این مثال، رابطه «محل و ساکنان» است. پس علاقه، محلیه است.
5. تفکیک از استعاره: اگر رابطه بین دو کلمه «شباهت» بود، آرایه شما استعاره است. در غیر این صورت، مجاز است.

فرق مجاز و استعاره

این یکی از پرتکرارترین سؤالات دانش‌آموزان است. مجاز و استعاره هر دو بر پایه استفاده از کلمه‌ای به جای کلمه دیگر هستند، اما یک تفاوت بنیادین دارند:

رابطه در استعاره فقط و فقط بر اساس شباهت است، اما رابطه در مجاز هر چیزی می‌تواند باشد به جز شباهت.

وقتی می‌گوییم «خورشید من وارد شد»، منظورمان از «خورشید»، «یار» است و رابطه بین این دو، شباهت در زیبایی و درخشندگی است (استعاره).
اما وقتی می‌گوییم «جهان به تماشای او ایستاد»، منظورمان از «جهان»، «مردم جهان» است و رابطه بین این دو، رابطه مکانی است، نه شباهت (مجاز).

نمونه سؤال آرایه مجاز در ادبیات

حالا وقت آن است که آموخته‌های خود را بسنجید. در کدام گزینه آرایه مجاز به کار رفته است و علاقه آن چیست؟

گزینه ۱: «بتی دارم که گرد گل ز سنبل سایه بان دارد / بهار عارضش خطی به خون ارغوان دارد»
گزینه ۲: «برآشفت ایران و برخاست گرد / خروش آمد از هر سوی و اسپ و مرد»
گزینه ۳: «دیده دریا کنم و صبر به صحرا فکنم / و اندر این کار دل خویش به دریا فکنم»
گزینه ۴: «چو بفروخت، ازو سیم و زر بستد / بر آسود و کارش به آخر رسید»

پاسخ: گزینه ۲
در مصرع اول بیت دوم، «ایران» مجاز از «مردم ایران» است و علاقه آن محلیه می‌باشد. همچنین «گرد» مجاز از «گرد و غبار ناشی از حرکت سپاه» است و علاقه آن لازمیه است.

سوالات متداول

آیا آرایه مجاز فقط در شعر کاربرد دارد؟

خیر. همانطور که در مثال‌های متعدد دیدیم، ما در گفتار روزمره و متون نثر نیز به وفور از آرایه مجاز استفاده می‌کنیم. جملاتی مثل «بنزین زدم» (مجاز از سوخت با علاقه کلیه) یا «دست‌پخت مادرم حرف ندارد» (مجاز از غذا با علاقه آلیه) نمونه‌هایی از کاربرد روزمره این آرایه هستند.

مهم‌ترین علاقه‌های مجاز برای کنکور کدامند؟

برای کنکور و آزمون‌های تستی، تمرکز بر علاقه‌های پرکاربرد مانند جزئیه، کلیه، محلیه، آلیه و سببیه (علیه) اهمیت بسیار بالایی دارد. بیشتر سؤالات از این چند مورد طراحی می‌شوند.

چگونه می‌توانم مهارت تشخیص مجاز را تقویت کنم؟

بهترین راه، تمرین و تکرار است. سعی کنید در اشعار و متونی که می‌خوانید به دنبال کلماتی بگردید که در معنای غیرحقیقی به کار رفته‌اند. سپس تلاش کنید رابطه (علاقه) بین معنای اصلی و مجازی را کشف کنید. استفاده از منابع آموزشی معتبر مانند ویدیوهای آموزشی فیلیمو مدرسه می‌تواند به درک عمیق‌تر و سریع‌تر شما کمک کند.

جمع‌بندی

آرایه مجاز یکی از ابزارهای قدرتمند زبان برای ایجاز (خلاصه‌گویی) و تأثیرگذاری بیشتر کلام است. با درک مفهوم «علاقه» و «قرینه» و شناخت انواع آن، نه تنها می‌توانید به سؤالات آزمون‌ها پاسخ دهید، بلکه از خواندن شعر و ادبیات فارسی لذت بیشتری خواهید برد. به خاطر داشته باشید که تفاوت اصلی مجاز و استعاره در نوع رابطه است: استعاره بر پایه «شباهت» و مجاز بر پایه «هر رابطه‌ای غیر از شباهت» شکل می‌گیرد.

امیدواریم این مقاله به شما کمک کرده باشد تا به سادگی آرایه مجاز را یاد بگیرید. برای یادگیری کامل و جذاب سایر آرایه‌های ادبی و مباحث درسی، می‌توانید به فیلیمو مدرسه سر بزنید و از آموزش‌های ویدیویی تعاملی ما بهره‌مند شوید.